Nanotechnologie
- Wat is nanotechnologie?
- Wat zijn nanodeeltjes ?
- Eigenschappen van nanodeeltjes
- Bescherming van de werknemers tegen de risico’s van blootstelling aan nanodeeltjes
- Bijkomende inlichtingen
- Achtergrondinformatie
Wat is nanotechnologie?
In de nanotechnologie worden er nanodeeltjes ontwikkeld, geproduceerd en gebruikt voor de productie van materialen, structuren en voorwerpen.
Wat zijn nanodeeltjes?
Nanodeeltjes zijn specifiek ontworpen deeltjes waarvan de nominale diameter kleiner dan 100 nm (1 nm = 10-9 m = één miljardste van een meter) is.
Enkele voorbeelden:
- Titaandioxide nanodeeltjes in cosmetica, zonnecrèmes en zelfreinigende ruiten
- Siliciumdioxide nanodeeltjes in tandvullingen
- Koolstof-nanodeeltjes in tennisrackets en smeeroliën
- Nano-liposomen gebruikt om medicijnen in het lichaam te transporteren.
Eigenschappen van nanodeeltjes
Bepaalde eigenschappen van zulke zeer kleine deeltjes verschillen significant van die van grotere deeltjes met dezelfde chemische samenstelling. Het zijn deze nieuwe eigenschappen die nanomaterialen zo interessant maken voor nieuwe toepassingen, maar die tegelijkertijd ook nieuwe risico’s voor de gezondheid, de veiligheid en het milieu met zich mee kunnen brengen.
Wegens de kleine afmetingen van nanomaterialen en de daarmee samenhangende grote oppervlakte/volume-verhouding:
- kunnen ze gemakkelijker in het lichaam binnendringen; niet enkel via de neus of de mond, maar mogelijk ook via de huid
- lijken ze doorgaans eerder ontstekingen en tumoren in de longen te veroorzaken dan grotere deeltjes met dezelfde chemische samenstelling
- kunnen ze in de bloedbaan terecht komen en op die manier naar andere organen getransporteerd worden
- kunnen ze mogelijk via de neus en de reukzenuwen in de hersenen terecht komen
- kunnen de brand- en explosierisico’s van uit dergelijke partikels samengestelde poeders mogelijk groter zijn
- kunnen ze mogelijk katalytische reacties initiëren.
Bescherming van de werknemers tegen de risico’s van blootstelling aan nanodeeltjes
Omdat het een relatief nieuwe, maar zeer complexe en uiterst snel groeiende technologie betreft, zijn er momenteel onvoldoende wetenschappelijke gegevens over de precieze gevaren van nanomaterialen en de precieze manieren waarop ze schade kunnen aanrichten. Daarom hebben tal van instituten en overheidsinstanties onderzoeksstrategieën ontwikkeld om de veiligheid van deze materialen grondig te evalueren.
In afwachting van definitieve resultaten hebben verschillende instanties, het voorzorgsprincipe in acht nemend en op basis van de momenteel voorhanden zijnde gegevens, voorlopige richtlijnen gedefinieerd voor het omgaan met nanomaterialen op de werkvloer (risicoanalyse - metingen - preventiemaatregelen - goede werkpraktijken - gezondheidstoezicht). Deze richtlijnen kunnen dan op regelmatige basis worden aangepast naarmate er nieuwe onderzoeksgegevens verschijnen.
Naast nanomaterialen komen er evenwel nog andere ultrakleine deeltjes op de werkvloer en in het milieu voor. In tegenstelling tot nanomaterialen worden die echter niet intentioneel geproduceerd, maar zijn ze toevallige bijproducten van bepaalde processen (b.v. lasrook, dieseluitlaat, …). Ze zijn vaak, in vergelijking met nanomaterialen, zeer heterogeen wat betreft hun vorm en samenstelling.
Bijkomende inlichtingen
Meer informatie over nanodeeltjes, de gezondheidsrisico’s ervan en richtlijnen over de omgang op de werkvloer met nanodeeltjes, vindt u in de toelichting op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg: Nanodeeltjes - Onderzoek naar de gezondheidsrisico’s van nanotechnologie.
Colloquium “Nanotechnologie en gezondheid op de werkvloer: een stand van zaken”
Dit colloquium had plaats op 23 februari 2010 en werd georganiseerd op initiatief van de Algemene Directie Humanisering van de Arbeid van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg. De aandacht ging uit naar:
- de mogelijke gezondheidseffecten van nanomaterialen
- de monitoring van de blootstelling aan nanomaterialen
- de vraag of de bestaande regelgeving doeltreffend is voor nanomaterialen
- een Nederlandse enquête over het omgaan met deeltjes op de werkvloer
- een casestudy uit de industrie
- de standpunten van de sociale partners over deze materie.
Meer informatie hierover: Colloquium “Nanotechnologie en gezondheid op de werkvloer: een stand van zaken”.
Seminarie “Working with nanomaterials: A seminar on policy, practice and the role of public authorities in dealing with uncertain risks”
Dat seminarie vond plaats op 29 november 2011 en werd georganiseerd door de Belgische Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal overleg, het Nederlandse Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en het Franse Ministerie van Arbeid, Werkgelegenheid en Gezondheid.
Het doel van het seminarie was het bewustzijn over deze problematiek in de Lidstaten te stimuleren, activiteiten te promoten om de bescherming van werknemers te verzekeren en de uitwisseling van informatie en samenwerking tussen Lidstaten te faciliteren.
Er werden lezingen gegeven over de stand van zaken bij het omgaan met nanomaterialen op de werkvloer, over diverse initiatieven en ervaringen in Lidstaten, over relevante tools en instrumenten voor risicobeoordeling. De standpunten van de belanghebbenden (administraties, werknemers en werkgevers) kwamen eveneens aan bod.
Het rapport over dit seminarie geeft een overzicht van de behandelde onderwerpen en van de conclusies:
- het rapport in het Frans: Travailler avec les nanomatériaux - Séminaire sur la réglementation, les pratiques et le rôle des pouvoirs publics face aux risques incertains (PDF – 26 p. – 2,38 MB)
- het rapport in het Engels: Working with nanomaterials - A seminar on policy, practice and the role of public authorities in dealing with uncertain risks (PDF – 27 p. – 1,66 MB).
In de bijlagen bij dit rapport vindt u (in het Engels):
Achtergrondinformatie
Europese Unie
De Europese Unie besteedt veel aandacht aan de mogelijkheden, maar ook aan de veiligheidsaspecten van nanotechnologie.
Het nanotechnologie webportaal van de Europese Commissie biedt toegang tot tal van websites en documenten. Zo werd er een gedragscode voor nanotechnologisch onderzoek opgesteld en actieplannen ingevoerd. Zie de volgende links:
- Webportaal Nanotechnology (enkel in het Engels)
- Franse tekst van de gedragscode: Recommandation de la Commission du 07/02/2008 concernant un code de bonne conduite pour une recherche responsable en nanosciences et nanotechnologies (PDF, 11 p., 111 KB)
- Engelse tekst van de gedragscode: Commission recommendation of 07/02/2008 on a code of conduct for responsible nanosciences and nanotechnologies research (PDF, 10 p., 104 KB)
- Europese strategie en actieplan: The European strategy for nanotechnology and the nanotechnology Action Plan.
Nanosafe2 is één van de door de Europese Unie gefinancierde projecten. Eén van de doelstellingen van dit project is de ontwikkeling van doeltreffende maatregelen om de blootstelling van werknemers aan nanodeeltjes te beperken. In dit kader werd onder meer al de efficiëntie van verschillende conventionele persoonlijke beschermingsmiddelen uitgetest voor gebruik bij blootstelling aan nanodeeltjes.
Voor meer informatie hierover, zie de website van het nanosafe2 project: nanosafe – Safe production and use of nanomaterials.
Het directoraat-generaal "Gezondheid en consumentenbescherming" van de Europese Commissie publiceerde een uitgebreide en tegelijkertijd zeer overzichtelijke uiteenzetting over nanotechnologie:
Het Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks (SCENIHR) van de Europese Commissie heeft verschillende opiniedocumenten over verschillende aspecten van nanotechnologie gepubliceerd, onder andere:
- Opinion on the appropriateness of the risk assessment methodology in accordance with the technical guidance documents for new and existing substances for assessing the risks of nanomaterials (PDF, 68 p., 487 KB)
- Opinion on the scientific aspects of the existing and proposed definitions relating to products of nanoscience and nanotechnologies (PDF, 22 p., 487 KB).
Het Europese Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk heeft een literatuuroverzicht gepubliceerd over blootstelling aan nanodeeltjes op de werkvloer (in het Engels):
Workplace exposure to nanoparticles - Literature Review (PDF formaat - 91 pagina's - 1,52 MB)
Het Europees vakbondsinstituut ETUI (European Trade Union Institute) heeft een boek uitgegeven waarin het Europese beleid inzake nanotechnologie wordt besproken. Naast de klassieke onderwerpen, komen ook de sociale en ethische vraagstukken aan bod.
Het economisch belang van nanotechnologie is te groot, waardoor nanomaterialen onmisbaar zijn geworden voor de ondernemingen, maar Europa heeft momenteel nog geen stevig regelgevend kader voor deze materie. In het boek concluderen de auteurs dat deze regelgeving noodzakelijk is en moet uitgaan van het voorzorgprincipe.
(Bron: PreventMail nr. 172 - 6 oktober 2010)
Raadpleeg dit boek in het Engels via de website van ETUI: The EU approach to regulating nanotechnology
Verenigd Koninkrijk
De Britse Health and Safety Executive (HSE) heeft een rubriek op zijn website aan dit thema gewijd: Nanotechnology.
Safenano is een initiatief van het Britse Institute of Occupational Medicine (IOM) en geeft advies over de potentiële risico’s van nanodeeltjes voor veiligheid en gezondheid: SAFENANO - The UK's premier site for information on Nanotechnology health and safety.
Nederland: KIR nano
Het Nederlandse ‘Kennis- en informatiepunt risico’s nanotechnologie’ (KIR nano) volgt de ontwikkelingen met betrekking tot risico’s van nanotechnologie op. De beleidsmakers kunnen hun beleid sturen met de gebundelde kennis van het KIR nano. Naast het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer zijn ook de ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport opdrachtgevers van het KIR nano.
Meer info, zie: Kennis- en informatiepunt risico’s (KIR) nanotechnologie.
USA: nanotechnologie webportaal
Het National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) nanotechnologie webportaal biedt toegang tot een zeer uitgebreide informatie, waaronder een reeks voorlopige richtlijnen voor risicoanalyse, metingen, preventiemaatregelen, goede werkpraktijken en gezondheidstoezicht, die online becommentarieerd kunnen worden: NIOSH Safety and Health Topic: Nanotechnology.
Duitsland: webpagina
De webpagina van het Duitse Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung (BGIA) over ultrakleine deeltjes en nanodeeltjes op de werkplek geeft links naar publicaties over o.a. meet- en preventiemethoden: Ultrafeine Aerosole und Nanopartikeln am Arbeitsplatz.
Frankrijk: publicaties van het Institut National de Recherche et de Sécurité (INRS)
Het Institut National de Recherche et de Sécurité (INRS) heeft ondermeer een uitgebreid dossier gepubliceerd over nanomaterialen in het algemeen en een artikel over nano-koolstofbuisjes, een specifieke klasse van nanodeeltjes. In beide publicaties wordt veel aandacht besteed aan preventiemaatregelen en goede praktijken.
Scandinavische landen: rapport over de blootstelling aan nanodeeltjes
Het uitgebreide rapport bevat gegevens over de beoordeling van beroepsgebonden risico’s door blootstelling aan nanodeeltjes in Zweden, IJsland, Finland, Noorwegen en Denemarken: Evaluation and control of occupational health risks from nanoparticles (PDF, 96 p., 23,8 MB) (Thomas Schneider et al., 2007).
Canada
De volgende publicatie van het “Institut de recherche Robert-Sauvé en santé et en sécurité du travail” (IRSST) geeft een aantal goede praktijken voor ondernemingen die nanodeeltjes produceren of gebruiken:
