Verminderen van fysieke belasting

Verschillende methodes, met toenemende nauwkeurigheid, kunnen worden gebruikt ter evaluatie van de fysieke arbeidsbelasting, dit wil zeggen de door het lichaam ontwikkelde energie per seconde (de kracht) om het werk te volbrengen.

Fysieke arbeid kan ingedeeld worden in licht, middelmatig, zwaar, zeer zwaar werk. De kwalificaties licht, middelmatig, zwaar en zeer zwaar worden gebruikt voor een onafgebroken arbeid van 8 u. Zij hebben geen toegevoegde waarde voor een occasionele arbeid van enkele ogenblikken.

De kwalificaties lichte, middelmatige, zware en zeer zware arbeid worden in de wetgeving gebruikt om de fysieke arbeidsbelasting en de impact ervan op de thermische belasting van het lichaam weer te geven. Zij hebben dus wel betrekking op een fysieke arbeidsbelasting, en geen mentale, cognitieve of andere, en zijn dus uitsluitend verbonden met de uit te voeren fysieke arbeidsactiviteit en niet met het fysieke capaciteiten van de werknemer. Om de aanpassing van de fysieke arbeidsbelasting aan de werknemer te beoordelen en te weten of deze fysiek in staat zal zijn om het werk gedurende 8 u uit te voeren, moet niet met absolute waarden in watt worden gewerkt zoals in de warmteleer, maar op een relatieve manier. Men zal de verhouding berekenen tussen de kracht die wordt gevraagd om het werk uit te voeren en het verschil tussen het maximaal arbeidsvermogen van de werknemer en het rustmetabolisme. Men spreekt hier over licht werk voor de werknemer als deze verhouding 10% bedraagt, middelmatig werk voor 20% en zwaar werk voor 30%.

Klasse

Metabolisme (watts)

Voorbeelden

Rust zittend

100

 

Rust staand

120

 

Licht

180

  • Secretariaatswerk
  • Licht zittend handwerk (bedienen van een toetsenbord, tekenen, naaien,...)
  • Besturen van een wagen, bedienen van een pedaal,...
  • Boren, lichtjes polijsten van kleine stukken
  • Gebruik van kleine handwerktuigen
  • Occasioneel, traag stappen

Middelmatig

300

  • Gestadig werken met armen en handen (timmeren, vijzen,...)
  • Besturen van voertuigen, tractoren, vrachtwagens,...

Zwaar

410

  • Intense arbeid met de armen en met de romp
  • Behandelen van zware voorwerpen en bouwmaterialen
  • Spitten, zagen met de hand, schaven
  • Snel stappen (5,5 tot 7 km/u)
  • Wagentjes en kruiwagens duwen en trekken

 Zeer zwaar

520

  • Zeer intense en snelle arbeid
  • Zwaar spitten, graven
  • Beklimmen van ladders en trappen
  • Zeer snel stappen, looppas  (>7km/u)

Streven naar dynamische spierbelasting, vermijden van statische belasting

Bij dynamische spierbelasting kan bij de betrokken spiergroepen een regelmatig patroon of afwisseling van samentrekken en ontspannen vastgesteld worden. Hierdoor ontstaat een pompwerking in de spier die helpt bij het circuleren van het bloed. Zuurstofrijk bloed wordt aangevoerd naar de werkende spieren en  afvalstoffen worden afgevoerd. De pompende werking van de spieren ondersteunt de hartpomp. Het gebruikte bloed moet immers bij een rechtopstaande houding tegen de zwaartekracht in naar het hart gepompt worden.

Bij een statische spierbelasting zijn de spieren in contractie maar veranderen niet van lengte. Zij zullen samentrekken en gedurende een bepaalde tijd in die toestand blijven. Hierdoor ontstaat er een gebrek aan circulatie en een opeenstapeling van afvalstoffen. Dit kan ook leiden tot een ongezonde stijging van de bloeddruk.

Het bloed moet immers circuleren terwijl de samengetrokken spieren een grotere weerstand bieden. De hogere concentratie van afvalstoffen kan zorgen voor een ongunstig milieu ter hoogte van de actieve spieren en pezen, wat kan aanleiding geven tot letsels.

De kans op fysieke overbelasting is dus groter bij statische spierbelasting en moet bijgevolg zoveel mogelijk vermeden worden. Dit kan door ondersteuning te bieden bij het hanteren van bepaalde gewichten (bijvoorbeeld een ophangsysteem voor gereedschap, voldoende grote tafels zodat de armen kunnen steunen, voldoende afwisseling in het werk).

Als regel wordt soms vooropgesteld dat bij dynamische spierbelasting de grens van 20% van de maximale kracht van de betrokken spiergroep niet mag overschreden worden bij repetitief werk. Voor statische spierbelasting ligt die grens voor sommige onderzoekers op 5% van de maximale spierkracht.

Beweging is noodzakelijk om gezond te blijven. Een belangrijk risico voor heel wat mensen is een gebrek aan beweging. Hierdoor verzwakken spieren, pezen en gewrichten en verhoogt de kans op aandoeningen van het bewegingsapparaat. Het hart- en bloedvatensysteem wordt minder gestimuleerd, met een minder goede fysieke conditie tot gevolg. Dit kan op termijn aanleiding geven tot specifieke problemen (te hoge bloeddruk, zwaarlijvigheid,…). Beweging is ook belangrijk voor de psychische gezondheid. Er blijkt bovendien een positieve invloed te zijn op de hersenwerking. Er moet dus gestreefd worden naar voldoende beweging tijdens en naast het werk.

Bewegen kan leiden tot vermoeidheid. Het kan als ontspannend ervaren worden maar toch zijn er ook risico’s aan verbonden. De gevolgen van fysieke belasting worden echter bepaald door een combinatie van factoren, zoals de spierbelasting en het energieverbruik, de wijze van spierbelasting (statisch of dynamisch), het aantal uren slaap en de mogelijkheden tot recuperatie, dag en nachtwerk, mentale belasting, omgevingsparameters zoals warmte, koude en lawaai.

Indien de fysieke belasting (op het werk) de belastbaarheid overstijgt, ontstaat mogelijk een gevoel van uitputting. Dit kan de levenskwaliteit verlagen en kan bovendien ernstige risico’s inhouden bij bepaalde werkzaamheden. Er is namelijk een duidelijke link tussen vermoeidheid en het hebben van ongevallen. Personen die fysiek overbelast zijn, zullen vlugger fouten maken bij het verwerken van informatie en het bedienen van machines of voertuigen.

Ergonomie - Externe documentatie

Belgische Preventie-instituten

In België zijn er preventie-instituten die heel wat informatie ter beschikking stellen in verband met ergonomie:

 

Dossiers Ergonomie

Op de site van het Institut national de recherche et de sécurité pour la prévention des accidents du travail et des maladies professionnelles (INRS) (France):

Op de site van SuvaPro (Suisse):

 

Publicaties

L'intervention en ergonomie (IRSST – Canada - 2011)

Referenties en samenvatting op de site van het Institut de recherche Robert-Sauvé en santé et en sécurité du travail (IRSST): L'intervention en ergonomie

 

Buitenlandse instituten 

 

Beroepsverenigingen

Ergonomie - Tools

Van analyse naar oplossing, een stappenplan voor concept-ergonomie

Dit instrument helpt u om de ergonomische benadering te organiseren en in etappes te plannen door te beginnen met een analyse van de taken en van de arbeidsorganisatie.

De tool: Van analyse naar oplossing, een stappenplan voor concept-ergonomie

Knelpunten detecteren: checklist

Aan de hand van vragen helpt dit instrument u om de risico's op te sporen die zich in de praktijk kunnen voordoen. Elk positief antwoord vertaalt een potentieel risico voor de arbeidsorganisatie.

De tool: Knelpunten detecteren: checklist

Ergonomie - Publicaties

Methoden en instrumenten voor een ergonomische en psychosociale analyse (FOD Werkgelegenheid, arbeid en sociaal overleg – België – 2005)

Deze publicatie kunt u gratis downloaden op de site van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Methoden en instrumenten voor een ergonomische en psychosociale analyse

Déparis methode (FOD Werkgelegenheid, arbeid en sociaal overleg)

De Deparis-gidsen (SOBANE) maken het mogelijk om het geheel van een arbeidssituatie op een participatieve manier te benaderen, op basis van de reële arbeidsactiviteit, teneinde acties te bepalen waardoor de arbeidsomstandigheden kunnen worden verbeterd. Het gaat om instrumenten die het mogelijk maken om een ergonomische aanpak in te voeren.

Op de site Sobane.be: de Deparis-gidsen

Parlementaire vragen

  • 21608 Kamer - Het maximum toegelaten gewicht dat door arbeiders mag worden getild

Ergonomie - Regelgeving

Welzijnswet

In het kader van de Welzijnswet van 4 augustus 1996 moet een werkgever maatregelen nemen voor het bevorderen van het welzijn van de werknemers. Ergonomie heeft hierbij een belangrijke plaats gekregen aangezien het één van de domeinen is in de welzijnswet.

De andere domeinen zijn: de arbeidsveiligheid, de bescherming van de gezondheid, de psychosociale aspecten veroorzaakt door het werk met aandacht voor geweld, pesten en ongewenst seksueel gedrag, de arbeidshygiëne, de verfraaiing van de arbeidsplaatsen en de maatregelen van de onderneming inzake leefmilieu wat betreft hun invloed op de andere domeinen.

Ergonomische principes in de wetgeving

De principes van de ergonomie vormen een rode draad doorheen de wetgeving.

De werkgever moet het werk aanpassen aan de mens, met het oog op het concept van werkplekken, de keuze van de arbeidsmiddelen en de werkmethode.

De werkgever is verplicht de risico’s op het werk te analyseren en de preventie te plannen gebaseerd op een systeembenadering waarin volgende elementen worden geïntegreerd: techniek, organisatie van het werk, arbeidsomstandigheden, sociale betrekkingen en omgevingsfactoren op het werk.

Preventiemaatregelen

De preventiemaatregelen moeten getroffen worden op verschillende gebieden waarbij er duidelijke raakvlakken zijn met de ergonomie:

  • organisatie van de onderneming;
  • inrichting van de arbeidsplaats;
  • conceptie en aanpassing van de werkpost;
  • keuze en gebruik van arbeidsmiddelen;
  • bescherming tegen fysische agentia;
  • keuze en gebruik van collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen en werkkledij;
  • veiligheids- en gezondheidssignalering;
  • gezondheidstoezicht;
  • psychosociale aspecten.

Ook in de taakomschrijving van de interne en externe diensten voor preventie en bescherming op het werk wordt verwezen naar aspecten die betrekking hebben op ergonomie (risicoanalyse, omgevingsfactoren, analyse van de arbeidsbelasting, technische en organisatorische maatregelen, fysieke en mentale vermoeidheid, werkgerelateerde oorzaken van ongevallen en beroepsziektes,…)

Ook de preventieadviseur-arbeidsgeneesheer moet de interactie tussen de mens en zijn werk onderzoeken met het oog op het aanpassen van het werk aan de mens (aangepaste werkmethodes, aangepaste werkplekken,…).
Van het Comité voor Preventie en Bescherming op het Werk wordt verwacht dat het advies geeft over nieuwe arbeidsmiddelen, arbeidsomstandigheden, de impact van omgevingsfactoren, de maatregelen voor aanpassingen van de techniek ter voorkoming van vermoeidheid en specifieke maatregelen voor de aanpassing van werkposten aan mensen met een handicap.

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten vindt u op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk.

Er bestaat ook specifieke reglementering voor de grootte en de kwaliteit van werkruimtes, voor de verlichting, voor het klimaat (temperatuur, vochtigheid en verluchting).

Ook zijn er verwijzingen naar ergonomie in de wetgeving met betrekking tot: arbeidsmiddelen, werkkledij en persoonlijke beschermingmiddelen, moederschapsbescherming, tijdelijke of mobiele werkplaatsen, nachtwerk, werkzitplaatsen en rustzitplaatsen, signalisatie op het werk, jongeren op het werk, interims.

Titel 3 betreffende het manueel hanteren van lasten van boek VIII van de codex over het welzijn op het werk

Deze regelgeving legt een hele reeks van preventieve maatregelen vast met betrekking tot het manueel hanteren van lasten.

Dit gebeurt aan de hand van voorbeelden van gevaren gerelateerd aan:

  • de last
  • de lichamelijke inspanning
  • de taak
  • de arbeidsplaats en de arbeidsomstandigheden

Daarnaast worden de verplichtingen van de werkgever vermeld. De werkgever moet preventieve maatregelen nemen die in de eerste plaats gericht zijn op het vermijden van het risico door technische en organisatorische oplossingen. De risico’s moeten geëvalueerd en verminderd worden. De werknemers moeten geïnformeerd en opgeleid worden met het oog op het verminderen van de risico’s. Ook is er medisch toezicht voor werknemers die blootgesteld zijn aan risico’s.

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten vindt u op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Ergonomische belasting > Manueel hanteren van lasten.

Titel 2 betreffende beeldschermen van boek VIII van de codex

Deze regelgeving legt een hele reeks preventieve maatregelen of minimumvoorschriften vast.

De werkgever moet:

  • een analyse van de beeldschermwerkposten verrichten;
  • passende maatregelen nemen voor aanpassingen van de werkplek, de werktafel en stoel, het beeldscherm en toetsenbord, de programmatuur, de werkomgeving in functie van het klimaat, de verlichting en de werkorganisatie;
  • opleiding voorzien voor beeldschermwerkers
  • medisch toezicht voorzien voor onder andere het gezichtsvermogen (nood aan correctiemiddel).

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten vindt u op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Ergonomische belasting > Beeldschermen.

Titel 3 betreffende trillingen van boek V van de codex

Deze wetgeving is zowel gericht op hand-arm trillingen (bijvoorbeeld door trillend handgereedschap) als op trillingen van het gehele lichaam (bijvoorbeeld in voertuigen). Men moet trillingen vermijden. Indien dat niet mogelijk is, moet men een risico-evaluatie maken waarbij men rekening houdt met de grenswaarden. Bij risico’s moet men technische en organisatorische maatregelen nemen. Blootgestelde medewerkers staan onder medisch toezicht.

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten vindt u op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Omgevingsfactoren en fysische agentia > Trillingen.

Europese normen

In verschillende Europese normen komen aspecten m.b.t. fysieke belasting aan bod. Enkele voorbeelden van dergelijke normen zijn: 
De norm ISO 11228 ‘Ergonomics - Manual Handling’ geeft richtlijnen voor het manueel hanteren van lasten. Elk van de drie delen van de norm behandelt een specifiek aspect: 'tillen en dragen' (deel 1 - 2003), ‘duwen en trekken’ (deel 2 - 2007) en ‘hanteren van lichte lasten aan een hoge frequentie’ (deel 3 - 2007).
Andere interessante normen zijn:

  • EN 547  Veiligheid van machines - menselijke lichaamsafmetingen
  • EN 614  Veiligheid van machines - ergonomische ontwerpprincipes
  • EN 894  Veiligheid van machines - ergonomische eisen voor het ontwerpen van informatie- en bedieningsmiddelen
  • EN 29241  Ergonomische eisen voor kantoorwerk met terminals met beeldschermen (Video Display Terminals)

In de praktijk toetsen experten in de ergonomie de werksituaties aan deze normen. Toch vormen ze ook voor niet specialisten vaak een interessante bron van informatie met eenvoudige checklists. 

In de praktijk

  • VerV
    VerV
    Ergonomie

    Praktijkrichtlijn kantoorergonomie

    De werkgroep kantoor van de Vlaamse Ergonomie Vereniging (VerV) heeft een praktijkrichtlijn rond kantoorinrichting opgesteld. Het resultaat is een consensus over een aantal principes rond werken op kantoor met infografics en postermateriaal.
  • ergoscan.jpg
    Ergonomie / Musculoskeletale aandoeningen (MSA)
    Voeding, dranken en tabak

    Ergonomische oplossingen voor de voedingsindustrie - Syntheserapport Ergoscan®

    Prevent heeft op vraag van Alimento, de sectororganisatie van de voedingsindustrie, de Ergoscan® ontwikkeld. Alimento biedt aan de leden uit de sector de mogelijkheid om een dergelijke Ergoscan® te laten uitvoeren. Verscheidene bedrijven hebben dat al gedaan en de resultaten zijn verzameld in een...
  • waarom-lang-zitten-slecht.jpg
    Ergonomie

    Minder zitten op kantoor

    De hoogopgeleide werknemer zit op een gemiddelde doordeweekse dag 10,1 uur, wat de nodige gezondheidsrisico’s met zich mee brengt. Aangezien een groot deel van de zittijd op kantoor wordt doorgebracht, is dit de aangewezen plek om die zittijd te verminderen. Maar hoe doet men dat?
  • hulpmiddelen.png
    Ergonomie / Terug aan het werk / Oudere werknemers

    Hulpmiddelen op maat voor een gezonde werkplek

    In het kader van de campagne “Gezond werk, voor alle leeftijden” heeft het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) hulpmiddelen uitgewerkt, zoals campagnemateriaal, casestudies, publicaties, praktische hulpmiddelen en richtsnoeren, waaronder een e-gids over het...
  • napo_back_healthy_future.png
    Ergonomie / Terug aan het werk / Oudere werknemers

    Animatiefilms ‘Napo in … een gezonde toekomst tegemoet’

    Napo is de held van een reeks aantrekkelijke en informele animatiefilms over veiligheid en gezondheid op het werk. De films zijn zonder gesproken woord en ondertitels en kunnen dus door iedereen worden begrepen. In de nieuwe reeks films "Napo in ... een gezonde toekomst tegemoet" komen de...
  • e_gids.png
    Ergonomie / Terug aan het werk / Oudere werknemers

    E-gids over leeftijdsmanagement op het werk

    In het kader van de campagne "Gezond werk, voor alle leeftijden" heeft het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) een e-gids gepubliceerd over het beheer van veiligheid en gezondheid op het werk in het kader van een vergrijzende beroepsbevolking. De e-gids...
  • ergonomieposters.jpg
    Ergonomie
    Landbouw, bosbouw en visserij

    Ergonomieposters in de tuinbouw

    In 2014 startten het Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt Kruishoutem (PCG), Proefstation voor de Groenteteelt Sint-Katelijne-Waver (PSKW) en Innovatief en duurzaam Agrarisch ondernemen (Inagro) een project rond ergonomie in de Vlaamse tuinbouw. Er werd gezocht naar oplossingen om...

Nieuws en evenementen

samenwerking
samenwerking
30.07.2018

Samenwerkingsovereenkomst tussen Prebes en VerV

De recent afgesloten samenwerkingsovereenkomst tussen Prebes en de Vlaamse ergonomievereniging (VerV) creëert een zeer interessante win-win situatie...
beeldschermwerk
beeldschermwerk
15.05.2018

Op de blog: beeldschermwerk leidt bij 2 op 3 werknemers tot fysieke klachten

Uit een onderzoek van HR-dienstverlener Attentia bij meer dan 6.000 Belgische personeelsleden blijkt dat 66 procent van de Belgische werknemers die...

Studiedag over ergonomie en collaboratieve robots (COBOTS)

27.03.2018 13:03 to 31.05.2018 00:05
Op 22 maart 2018 organiseerde de “Belgian Ergonomics Society” (BES) in samenwerking met de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en...
Fedris
Fedris
20.11.2017

Versoepeling en uitbreiding van het Fedris programma voor lage rugpijn

Het preventieprogramma voor lage rugpijn van het Federaal agentschap voor beroepsrisico’s (Fedris) bestaat 10 jaar. Dankzij dit programma kunnen...
beeldscherm.jpg
31.08.2016

Het thema ‘Ergonomie’ is aangepast en staat online

De pagina’s met informatie over ergonomie werden geüpdatet en zijn opnieuw beschikbaar. De ergonomie, of anders gezegd de aanpassing van alle...
aftellen_campagne.jpg
28.06.2016

Meer dan 100 partners voor campagne "Gezond werk, voor alle leeftijden"

Het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) heeft bevestigd dat de eerste groep officiële campagnepartners en...
campaign_video.png
20.06.2016

Video van de campagne "Gezond werk, voor alle leeftijden"

De campagne 2016-2017 "Gezond werk, voor alle leeftijden" van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA)...
campagne_langer_werken.jpg
21.04.2016

Gezond werk absolute must voor langer werken

Op 21 april 2016, werd het startschot gegeven voor de nieuwe, 2 jaar durende campagne “gezond werk, voor alle leeftijden” van het Europees Agentschap...
hwc2016.jpg
19.04.2016

Lancering Europese campagne 'Gezond werk, voor alle leeftijden'

Op 15 april 2016 gaf het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA), samen met de Europese Commissie en het Nederlandse...
vrev.jpg
17.03.2016

Nieuwe Vlaamse ergonomie vereniging

De Vlaamse Ergonomie Vereniging (VERV) is gegroeid uit de Nederlandstalige vleugel van de Belgian Ergonomics Society (BES). De dynamiek die de...