Kunstverlichting

Als het natuurlijk licht op de arbeidsplaatsen niet voldoende is wegens de inrichting ervan, om technische redenen ofwel bij het vallen van de duisternis bij de overgang naar de nacht, dan moet men kunstlicht voorzien gedurende de ganse tijd dat werknemers worden verondersteld om in die werkruimten te werken of zich te verplaatsen

Kunstverlichting moet worden gekozen en geïnstalleerd rekening houdend met de volgende parameters:

  • de nodige verlichtingssterkte (hoeveelheid invallend licht op een oppervlak, in lux);
  • de verblinding;
  • de contrasten, de reflecties, de luminantie (hoeveelheid licht dat door een oppervlak wordt weerkaatst of door een bron rechtstreeks naar het oog wordt uitgestraald);
  • de richting van het licht;
  • de kleurweergave en de kleurtemperatuur van het licht;
  • de flikkering;
  • het daglicht.

Algemene en plaatselijke verlichtingsinstallaties

In de lokalen waar de aard van het werk het vergt, omvat de kunstverlichting een algemene verlichtingsinstallatie voor een gelijkvormige verlichting over de ganse ruimte van het lokaal, alsook om gevaarlijke of hinderlijke schaduwen te vermijden.

Als zij niet krachtig genoeg is voor het vlot verrichten van de taken, dan zal zij door een plaatselijke verlichtingsinstallatie worden aangevuld.

Als er op een werkpost een grotere lichtsterkte dan 200 lux nodig is, dan kan men daar een bijkomende lokale kunstverlichting voorzien, mits de installatie voor algemene verlichting op dezelfde plaats steeds een lichtsterkte van minimum 200 lux verzekert.

Zorg er ook voor dat de bedieningselementen voor de kunstverlichting (bijvoorbeeld een schakelaar) gemakkelijk bereikbaar zijn. Plaats ze bij voorkeur in de buurt van uitgangen of nabij circulatiezones. In blinde ruimten zonder ramen zijn ze met LED’s uitgerust.

Kleuraspect

Wees bijzonder aandachtig voor het kleuraspect, d.w.z.:

  • kleurtemperatuur van de lamp:

De kleurtemperatuur van de lamp duidt de chromatische kwaliteit van het uitgezonden licht aan.

Een lamp die licht uitzendt dat niet alle kleuren bevat, zal niet toelaten om bijvoorbeeld rood van groen te onderscheiden.

Kunstlicht moet die spectrumeigenschappen hebben, zodat de kleuren van de veiligheidssignalering niet worden beïnvloedt.

  • kleurweergave:

De kleurweergave geeft aan in welke mate een lichtbron de kleuren even natuurgetrouw als het daglicht weergeeft. Ideaal is het om een lichtstroom te verkrijgen die vergelijkbaar is met daglicht.

De Internationale Commissie voor Verlichtingskunde (CIE) heeft een index Ra voor de kleurweergave gedefinieerd, waarvan de maximale waarde 100 is (excellent). De installateur of de fabrikant is normaal gezien in staat om die indexwaarde voor verschillende types lampen te leveren.

Verlichting

Minimale verlichting

De waarden in de regelgeving geven de minimumwaarde weer voor de verlichtingssterkte uitgedrukt in lux, met uitzondering voor handelingen die duisternis of een speciale verlichting nodig hebben. Meer informatie over die waarden in de module Regelgeving.

Die verlichtingssterktes zijn deze op het werkoppervlak of, als dat niet goed kan worden gedefinieerd, deze gesitueerd op een horizontaal vlak op 0,85 m van de grond.

Optimale verlichting

De ideale hoeveelheid verlichting in visueel normale omstandigheden ligt tussen één en twee keer de minimale verlichtingssterkte in.

Verhoog de verlichting van de werkzones naargelang onder andere de vereisten van visuele taken (gevraagde nauwkeurigheid, afmetingen van de onderdelen, contrast, duur van het werk) en de visuele capaciteiten van de werknemers.

Te veel licht kan vermoeidheid van de ogen veroorzaken.

Contrasten tussen werkzones en zones in de onmiddellijke omgeving mogen niet te groot zijn. Een goede praktijk is een verhouding tussen 1 en 5 tussen de lichtsterkte in de werkzone en de algemene verlichting. Hetzelfde geldt voor de verhouding van de verlichtingssterktes tussen aangrenzende ruimtes die in verbinding met elkaar staan. Dus als in de werkzones van een lokaal de verlichtingssterkte 1000 lux is, mag de algemene verlichtingssterkte van het lokaal niet minder dan 200 lux bedragen.

De werkzone moet zo gelijkmatig mogelijk worden verlicht.

Te voorkomen omstandigheden

Elke installatie en elk algemeen of plaatselijk verlichtingstoestel moet worden ontworpen en geplaatst zodat gevaarlijke en hinderlijke verblinding wordt voorkomen.

Verblinding kan direct (positie of helderheid van de lampen, contrasten, zon) of indirect (reflectie op het werkblad of op beeldschermen) voorkomen. Wees bijzonder aandachtig voor de inplanting van werkposten in relatie tot vensters en lichtarmaturen.

Hinderlijke zonnestraling (door verblinding en/of thermisch effect) zal worden beperkt door het ontwerp van de daglichtopeningen of door gepaste vaste of beweegbare afscherming.

Iedere installatie en ieder algemeen of plaatselijk verlichtingstoestel moet worden ontworpen en geplaatst zodat volgende zaken worden voorkomen:

  • lichtflitsen en stroboscopische verschijnselen;
  • oververhitting van de lokalen;
  • luchtvervuiling.

Onderhoud

Onderhoud regelmatig de kunstverlichting door het schoonmaken van de armaturen en een systematische vervanging van defecte lampen.

Verlichting - Externe documentatie

Themadossier “Ergonomie, facetten en organisatie van de arbeid - Verlichting – ERG” (ASSTSAS - Canada)

Dat dossier is beschikbaar in het Frans op de website van de ‘Association paritaire pour la santé et la sécurité du travail du secteur affaires sociales’ (ASSTSAS): Dossiers thématiques > Ergonomie, aménagement et organisation du travail – ERG > Éclairage - ERG.

Verlichting - Tools

De SOBANE-strategie toegepast op verlichting (FOD Werkgelegenheid – België)

De SOBANE-strategie voor het beheer van beroepsgebonden risico’s werd ontwikkeld voor een dynamisch en doeltreffend risicobeheer. Zij omvat vier interventieniveaus: Opsporing (Screening), OBservatie, Analyse en Expertise.

De Sobane-strategie toegepast op verlichting is beschikbaar op de website van Sobane, in de rubriek Tools > Observatie – Analyse – Expertise per risicofactor > De Sobane methodes per risicofactor > Sobane-strategie toegepast op VERLICHTING

Fiche verlichting (FOD Werkgelegenheid – België)

Deze fiche bevat een synthese van aanbevelingen. Ze is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Arbeidsplaatsen > Basiseisen: Verlichting.

Normen (NBN - België)

De normen kunt u gratis raadplegen of aankopen bij het Bureau voor Normalisatie (NBN):

Software DIALux (DIAL GmbH – Duitsland)

DIALux is een gratis berekeningstool voor een verlichtingsinstallatie. De volledige software voor de professionele planning van de lichtinstallatie is ontwikkeld door DIAL en staat open voor armaturen van alle fabrikanten. De software is uitgewerkt door planners voor planners.

Meer informatie in het Engels op de website van DIAL: Lighting design software DIALux

Verlichting - Publicaties

Verlichting - Reeks SOBANE-strategie (FOD Werkgelegenheid – België – 2006)

De SOBANE-strategie voor het beheer van beroepsgebonden risico’s werd ontwikkeld voor een dynamisch en doeltreffend risicobeheer. Zij omvat vier interventieniveaus: Opsporing (Screening), OBservatie, Analyse en Expertise.

Deze publicatie is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Verlichting - Reeks SOBANE-strategie.

Arbeidsplaatsen (FOD Werkgelegenheid – België – 2013)

De Europese en Belgische wetgeving aangaande arbeidsplaatsen eist dat elke onderneming zoekt naar de meest geschikte middelen voor de uitrusting van de arbeidsplaatsen en in het bijzonder van de sociale voorzieningen.

Het doel van deze brochure is het verduidelijken van het koninklijk besluit van 10 oktober 2012, dat nu is opgeheven en vervangen door de bepalingen van titel 1 van boek III van de codex over het welzijn op het werk. Ze richt zich tot preventieadviseurs, bedrijfsleiders verantwoordelijk voor de uitvoering van de preventie en werknemers die bij deze preventie zijn betrokken.

Deze publicatie is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Arbeidsplaatsen.

Publicaties van het INRS (INRS - Frankrijk)

Verschillende publicaties zijn in het Frans beschikbaar op de website van het ‘Institut national de recherche et de sécurité pour la prévention des accidents du travail et des maladies professionnelles’ (INRS):

Parlementaire vragen

  • 676 Kamer - Ledverlichting werkvloer

Verlichting - Regelgeving

Titel 1 met betrekking tot de basiseisen betreffende arbeidsplaatsen van boek III van de codex over het welzijn op het werk schrijft voor dat de werkgever op grond van de resultaten van een risicoanalyse vastlegt aan welke voorwaarden de verlichting van de arbeidsplaatsen, al dan niet in open lucht, en van de werkposten moet voldoen om ongevallen door de aanwezigheid van voorwerpen of hindernissen en om vermoeidheid van de ogen te voorkomen.

De werkgever die bij het bepalen van de voorwaarden inzake verlichting de vereisten van de normen NBN-EN 124 64-1 en NBN EN 124 64-2 toepast, wordt vermoed te hebben gehandeld in overeenstemming met de vereisten van het bovengenoemde KB van 10 oktober 2012.

Als de werkgever die normen niet wenst toe te passen, moet de verlichting tenminste beantwoorden aan de onderstaande verlichtingsvoorwaarden.

Arbeidsplaatsen waar werknemers bij het uitvallen van de kunstverlichting aan een verhoogd risico zijn blootgesteld, zijn uitgerust met een verlichting die bijdraagt tot de veiligheid van de personen die bezig zijn met een mogelijk gevaarlijke activiteit of zich in een mogelijk gevaarlijke situatie bevinden en die het hen mogelijk maakt een gepaste afsluitprocedure uit te voeren voor de veiligheid van de bediener en andere aanwezigen in het gebouw. De sterkte van die verlichting mag niet minder zijn dan 10% van de normaal vereiste verlichtingssterkte voor de betreffende taak.

Op de werkposten is de gemiddelde verlichtingssterkte van het werkvlak voldoende voor de uit te voeren taken. Die gemiddelde verlichtingssterkte wordt gemeten op het werkvlak of, bij afwezigheid van een werkvlak, op een horizontale hoogte van 0,85 meter van de grond. Ze bedraagt ten minste:

  • 200 lux voor refter, kleedkamer, wasplaats, landbouwactiviteiten, brouwerij, ruw assembleerwerk;
  • 300 lux voor bakkerij, machinewerk, middelmatig precies assembleerwerk, fruit sorteren, wasserij, lassen, garage, receptie, kopieerwerk, kinderopvang, klaslokaal, auditorium, sporthal;
  • 500 lux voor EHBO-lokaal, laboratoria, controleruimten, precisie machinewerk, fijn assembleerwerk, autoassemblage, keuken, slachthuis, productcontrole, kapsalon, schoenmakerij, boekbinderij, drukkerij, spinnerij, weverij, houtbewerking, kantoorwerk, vergaderzaal;
  • 750 lux voor glasbewerking, materiaalinspectie, precisie-assemblage, naaiwerk, verfspuiten, technisch tekenen;
  • 1000 lux voor precisiewerk, kleurinspectie, juweelproductie, medisch onderzoekslokaal.

Op plaatsen die enkel dienen voor verplaatsingen is de verlichtingssterkte gemeten op de vloer ten minste:

  • 5 lux voor kolenopslag, houtopslag, stapelplaatsen met occasioneel verkeer, buiten gelegen doorgangen voor voetgangers, parking;
  • 10 lux voor algemene verlichting van havens, risicovrije zones in de petrochemie en gelijkaardige industrieën, opslag van verzaagd hout, wegen voor traag verkeer (minder dan 10 km per uur) van bijvoorbeeld fietsen of heftrucks;
  • 20 lux voor auto- en containeropslagplaatsen in havens, normaal autoverkeer, in- en uitritten van parkings;
  • 50 lux voor industrieterreinen, opslagzones buiten, risicogebieden in havens, olieopslagtanks, koeltorens, pompgemalen, waterzuiveringsinstallaties, plaatsen voor laden en lossen, materiaalbehandeling in havens, bouwwerf, opslaghal zonder manueel werk;
  • 100 lux voor verplaatsingszones in het bedrijf, gangen, trappen, liften, magazijnen.

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten staan op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Omgevingsfactoren en fysische agentia > Verlichting.

In de praktijk

  • telewerk
    telewerk

    Vias institute en de FOD Mobiliteit beantwoorden al uw vragen over telewerken

    Vias institute en de Federale Overheidsdienst Mobiliteit en Vervoer (FOD Mobiliteit) geven zoveel mogelijk antwoorden op uw vragen over het principe van telewerken. Daarnaast bieden ze ook een aantal praktische hulpmiddelen.
  • Vision
    Vision
    Arbeidsongevallen

    Vision Zero-app voor een gezonde en ongevalsvrije werkplek

    De ‘International Social Security Association’ (ISSA) heeft in het kader van haar wereldwijde Vision Zero-campagne de nieuwe Vision Zero-app uitgebracht. Met de app wil ISSA haar zeven gouden regels voor een gezonde en ongevalsvrije werkplek promoten.
  • Volta
    Volta
    Elektrische installaties
    Vervaardigen elektronische en elektrische apparatuur

    Mini veiligheidsvormingen van Volta

    Volta, de nationale koepelorganisatie van de sectororganisaties die actief zijn in de wereld van de elektrotechniek, heeft op een ludieke manier over 4 onderwerpen een mini-vorming uitgewerkt.
  • beeldwoordenboek
    beeldwoordenboek
    Elektrische installaties

    Beeldwoordenboek elektriciteit

    Om de communicatie op de werkvloer te verbeteren en de veiligheid en efficiëntie te verhogen, heeft Volta een beeldwoordenboek voor de elektrotechnische sector uitgebracht. Volta is de nationale koepelorganisatie van de sectororganisaties die actief zijn in de wereld van de elektrotechniek.
  • Play it safe
    Play it safe

    Game-based leerplatform “Play it safe”

    “Play it safe” is een online cloud-based leerplatform, waarmee werknemers op een veilige, leuke en efficiënte manier worden opgeleid over veiligheid en preventie aan de hand van games voor web en mobile. Onder andere EHBO, brand, ergonomie en hygiëne zijn thema’s die aan bod kunnen komen.

Nieuws en evenementen

27.09.2017

Op de blog: de impact van licht op de werkvloer

Hoeveel licht heeft men nodig om goed te kunnen werken? Wat is de invloed van lichtcomfort op de productiviteit en de biologische klok van de...
logo_fod.jpg
18.04.2016

KB wijzigt basiseisen voor verlichting en verluchting op arbeidsplaatsen

Op 14 april 2016 publiceerde het Belgisch Staatsblad het koninklijk besluit van 25 maart 2016 tot wijziging van het koninklijk besluit van 10 oktober...