Blootstelling op de werkvloer

Blootstelling aan gevaarlijke stoffen (waaronder hormoonontregelaars) kan gebeuren door inademing van gassen, dampen of aërosolen; door huidcontact of door orale inname. Voor werknemers zijn inademing en contact met de huid de belangrijkste blootstellingsroutes. Orale inname kan echter niet worden uitgesloten, wegens de relatie met handhygiëne.

Blootstelling aan hormoonontregelaars en stoffen die ervan verdacht worden hormoonontregelaars te zijn of reeds erkend zijn, is mogelijk in een groot aantal sectoren:

  • bij de productie van producten en voorwerpen die hormoonontregelaars bevatten in de chemische industrie (o.a. bepaalde plastics, epoxyharsen, verven, vernissen, biociden, cosmetica, …), bijvoorbeeld: Bisfenol B en bisfenol AF, gebruikt om polycarbonaat te maken voor bv. voedsel-en drankcontainers (blikjes en conserven), beschermende coatings, flessendoppen, waterleidingen, …;
  • in sectoren waar producten die (potentiële) hormoonontregelaars bevatten kunnen gebruikt worden, zoals onder meer:
    • de land- en tuinbouw en plaagbestrijding (bepaalde gewasbeschermingsmiddelen, biociden): bijvoorbeeld: onkruidverdelgers met als werkzame stof flumioxazine, producten voor rattenbestrijding met als werkzame stof cholecalciferol, prochloraz als antischimmelmiddel,
    • de bouwsector (bepaalde verven, solventen, vlamvertragers,…): bijvoorbeeld: trifenylfosfaat en 4-tert-butylfenol: in lijmen en kitten, verven en andere coatingproducten,
    • de schoonmaaksector (bepaalde detergenten, bepaalde biociden): bijvoorbeeld parabenen als conserveringsmiddel en diethylftalaat als drager van geurstoffen in was- en schoonmaakmiddelen,
    • de textielsector: bijvoorbeeld textiel behandeld met gebromeerde vlamvertragers,
    • de sector van de schoonheidszorgen (bepaalde verzorgingsproducten): bijvoorbeeld: homosalaat als UV-filter, benzofenonen als UV-filter, bepaalde parabenen zoals butylparabeen als conserveringsmiddel in crèmes,
    • de brandweer: bijvoorbeeld PFAS bevattende blusschuimen;
  • bij recyclage en afvalverwerking van voorwerpen die hormoonontregelaars bevatten: bijvoorbeeld: ftalaten in vloerbekleding, kabels, plastics; lood in batterijen en dakbedekking.

Een lijst met reeds erkende hormoonontregelende stoffen vindt u in bijlage VI.2-4 van de codex over het welzijn op het werk. Meer informatie in de rubriek Lijst van hormoonontregelaars.

Verder kan men aannemen dat, net als voor andere gevaarlijke stoffen, laaggeschoolde werknemers in precaire arbeidssituaties (onder meer gekenmerkt door instabiliteit, onvoldoende sociale bescherming, gebrek aan leermogelijkheden, gebrek aan inspraak) in de praktijk het minst beschermd zullen worden.

 productie, schoonheidszorg, brandweer, de metaalsector, de schoonmaaksector en de landbouw    

Figuur 5: Voorbeelden van een aantal sectoren waar blootstelling aan hormoonontregelaars en stoffen die ervan verdacht worden hormoonontregelend te zijn mogelijk is.

Sinds enkele jaren wordt het gebruik van hormoonontregelaars zeer geleidelijk door de wetgever aan banden gelegd:

Bij de (her)evaluaties van werkzame stoffen in pesticides en biocides, bijvoorbeeld, is hormoonverstoring nu een uitsluitingscriterium voor goedkeuring (afwijkingen zijn mogelijk als de werkzame stof nodig is om redenen van volksgezondheid of algemeen belang en er geen alternatieven beschikbaar zijn). Een groot deel van de werkzame stoffen is echter nog niet volledig onderzocht op hormoonontregelende eigenschappen; de vereiste studies zullen meerdere jaren in beslag nemen. In de komende jaren wordt hier een aanzienlijke evolutie verwacht.

Voor cosmetica heeft de Europese Commissie in 2019 een prioriteitenlijst van 28 potentiële hormoonontregelaars gepubliceerd, die momenteel aan een beoordeling worden onderworpen door haar ‘Scientific Committee on Consumer Safety’ (SCCS). Afhankelijk van het resultaat ervan kunnen deze beoordelingen in de toekomst leiden tot verboden of beperkingen op het gebruik van de betrokken stoffen in cosmetica.

De Europese REACH verordening werd ingevoerd om mens en milieu beter te beschermen tegen gevaarlijke stoffen. REACH staat voor “Registratie, Evaluatie en Autorisatie van Chemische stoffen”. Deze Europese verordening verbiedt reeds het gebruik van bepaalde hormoonontregelaars of beperkt het gebruik van die stoffen tot bepaalde toepassingen, waaraan soms ook nog specifieke voorwaarden worden gekoppeld. Bijvoorbeeld (via de website van ECHA):

Hormoonverstoorders - Externe documentatie

Studiedag “Hormoonverstoorders: de gevolgen van blootstelling voor werknemers en hun nageslacht” (FOD Werkgelegenheid/FOD Volksgezondheid – België – 2022)

Tijdens deze studiedag gingen enkele experts dieper in op de mogelijke gezondheidseffecten van hormoonverstoorders, zowel voor werknemers als voor hun nageslacht. Daarnaast werden enkele toxicologische karakteristieken van hormoonverstoorders besproken en de mogelijke risico’s van blootstelling op de werkplaats. Tenslotte kwamen enkele concrete voorbeelden uit verschillende sectoren die ervaring hebben met het omgaan met hormoonverstoorders aan bod.

Presentaties op de studiedag

Endocrine disruptors: an occupational risk in need of recognition (ETUI – 2016)

Deze gids van het Europees Vakbondsinstituut (ETUI) richt zich op werknemersvertegenwoordigers (in het bijzonder gekozen vertegenwoordigers van gezondheids-, veiligheids- en hygiënecomités) die mogelijk worden blootgesteld aan hormoonverstoorders op de werkplek. Het tracht een inventaris op te stellen van de wetenschappelijke kennis over de gevolgen voor de gezondheid van de blootstelling van werknemers aan chemische stoffen die gevolgen hebben voor het endocriene systeem.

De publicatie is bedoeld om vakbondsfunctionarissen en politieke besluitvormers bewust te maken van de risico’s van hormoonverstoorders en vestigt de aandacht op de tekortkomingen van de Europese wetgeving op het gebied van het voorkomen van dit soort risico's op de werkplek.

De publicatie is beschikbaar in het Engels en het Frans op de website van het ETUI:

Hormoonverstoorders - Sensibiliseringsmateriaal

Poster “hormoonverstoorders op het werk” (FOD Werkgelegenheid – België – 2022)

Deze poster is gericht op werknemers, werkgevers, preventieadviseurs, leden van het Comité voor preventie en bescherming op het werk (CPBW) en andere belanghebbenden. Via de QR-code of de link op de poster komt men terecht op het thema over hormoonverstoorders op deze BeSWIC website.

De poster, die op de werkplek kan uitgehangen worden, schetst een beknopt beeld van de kenmerken en risico’s van hormoonverstoorders in de werkcontext. Er wordt een overzicht gegeven van enkele sectoren waar blootstelling op de werkvloer kan voorkomen en uitgelegd hoe men werknemers kan beschermen volgens het “STOP-principe”.

De poster is beschikbaar via volgende link en mag vrij verspreid worden: Poster “hormoonverstoorders op het werk” (PDF, 198 KB).

Hormoonverstoorders - Publicaties

De risicoanalyse (FOD Werkgelegenheid – België – 2021)

Deze brochure behandelt het concept risicoanalyse en de wijze waarop dit concept kan gehanteerd worden om preventiemaatregelen vast te stellen op het vlak van veiligheid en gezondheid op het werk.

De wetgeving over het welzijn op het werk legt deze aanpak op, met als voornaamste betrachting het behalen van de doelstellingen van een veilig en gezond werk. Na een omschrijving van het begrip dynamisch risicobeheersingssysteem gaat de brochure dieper in op de uitvoering van de risicoanalyse. Bij een dergelijke analyse kunnen verschillende methoden worden aangewend voor de opsporing van gevaren, de bepaling van risicofactoren en de evaluatie van risico's.

Deze brochure is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Risicoanalyse (De).

Parlementaire vragen

  • 1017 Kamer - Solvay - Verontreiniging door perfluorverbindingen en risico's voor de werknemers

  • 55024300C Kamer - De PFOS-problematiek en de inspectie op het werk

  • 534 Kamer - Invloed van hormoonverstoorders op werknemers

Hormoonontregelaars - Regelgeving

Codex welzijn op het werk: Boek VI (Titel 1 & 2), Boek X (Titel 3 & 5)

Hormoonontregelaars zijn stoffen die risico’s voor de gezondheid van de werknemers kunnen opleveren. Bijgevolg zijn de bepalingen van de Titel 1 (betreffende chemische agentia) van boek VI van de Codex over het welzijn op het werk (o.a. risicoanalyse uitvoeren, preventiemaatregelen nemen, informatie en opleiding verschaffen) steeds van toepassing.

Indien de hormoonontregelende stof eveneens als kankerverwekkend, mutageen of reprotoxisch of hormoonontregelend is ingedeeld, is Titel 2 (betreffende kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische agentia en agentia met hormoonontregelende eigenschappen) van boek VI van de Codex over het welzijn op het werk eveneens van toepassing.

Door het koninklijk besluit van 2 juli 2023 tot vaststelling van maatregelen ter bescherming van werknemers tegen agentia met hormoonontregelende eigenschappen werden hormoonontregelaars opgenomen in de bepalingen inzake kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische agentia van de codex over het welzijn op het werk (titel 2 van boek VI). Op die manier kunnen werknemers die aan deze stoffen kunnen worden blootgesteld, evenveel bescherming genieten als wanneer zij bijvoorbeeld aan kankerverwekkende stoffen worden blootgesteld.

Via verwijzing naar de Europese regelgeving inzake de indeling, etikettering en verpakking van chemische stoffen (CLP) zullen stoffen die voldoen aan de criteria voor hormoonontregelaars met gevolgen voor de menselijke gezondheid kunnen worden ingedeeld als hormoonontregelaar onder de Belgische welzijnswetgeving. Het gaat met name over criteria van volgende categorieën:

  • gevarencategorie 1 (bekende of veronderstelde hormoonontregelaars met gevolgen voor de menselijke gezondheid);

OF

  • gevarencategorie 2 (vermoedelijke hormoonontregelaars met gevolgen voor de menselijke gezondheid).

Daarbovenop zijn er meer dan dertig stoffen toegevoegd aan dezelfde bepalingen van de codex over het welzijn op het werk in de vorm van een lijst. Deze stoffen worden daardoor nu al onder de Belgische welzijnswetgeving als hormoonontregelaar beschouwd, waardoor werknemers beter beschermd moeten worden tegen de blootstelling aan deze stoffen.

Daarnaast zijn jongeren bijzonder kwetsbaar voor hormoonontregelaars omdat hun ontwikkeling nog niet is voltooid. Ook zwangere werkneemsters en werkneemsters die borstvoeding geven, dienen beschermd te worden tegen de risico’s van hormoonontregelaars voor de zwangerschap, de lactatie en de gezondheid van hun kind. Bijgevolg zijn de Titels 3 en 5 van boek X van de Codex over het welzijn op het werk eveneens op deze stoffen van toepassing.

Meer informatie over de codex op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Algemene beginselen > Codex over het welzijn op het werk.

Volgende boeken en titels van de codex zijn van toepassing:

REACH (Registratie, Evaluatie en Autorisatie van Chemische stoffen)

De Europese REACH verordening legt de industrie verplichtingen op om chemische stoffen te registreren, het veilig gebruik ervan te beoordelen, in bepaalde gevallen te laten vergunnen en in bepaalde gevallen het gebruik te beperken.

Deze Europese verordening verbiedt reeds het gebruik van bepaalde hormoonverstoorders of beperkt het gebruik van die stoffen tot bepaalde toepassingen, waaraan soms ook nog specifieke voorwaarden worden gekoppeld. Bepaalde hormoonverstoorders werden al opgenomen in bijlage XIV en XVII van de REACH verordening.

In de praktijk

  • Alcohol en drugs

    Brochure “Alcohol de baas” van VAD om alcohol- en ander druggebruik binnen de sociale economie bespreekbaar te maken

    Met de nieuwe brochure “Alcohol de baas” wil het Vlaams expertisecentrum Alcohol en andere Drugs (VAD) leidinggevenden in de sociale economie helpen om het thema alcohol en drugs bespreekbaar te maken. De brochure bevat realistische situaties die leidinggevende inspiratie kunnen bieden bij het...
  • Psychosociale risico’s (PSR) / Geweld, pesterijen en ongewenst seksueel gedrag op het werk

    Europees project UniSAFE "Stop gendergerelateerd geweld in de academische wereld”

    Het Europese project UniSAFE "Ending gender-based violence in academia" heeft een reeks tools klaar om aan de slag te gaan bij het aanpakken van ongewenst gedrag in de academische wereld...
  • Belgisch focal point EU-OSHA

    Oproep tot het inzenden van nominaties voor de Awards voor goede praktijken van EU-OSHA

    De Awards voor goede praktijken voor een gezonde werkplek, georganiseerd door het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) en zijn nationale focal points, zijn een erkenning voor organisaties die een uitstekende en innovatieve bijdrage hebben geleverd aan veiligheid...
  • OIRA / Risicoanalyse

    OiRA in België: ontdek de nieuwe functies

    Op 10 november 2023 organiseerde het Belgisch Focal Point van het Europees Agentschap voor Veiligheid en Gezondheid op het Werk (EU-OSHA) een colloquium rond het 10-jarig bestaan in België van OiRA, de tool voor een online interactieve risicoanalyse.
  • Kankerverwekkende en mutagene agentia
    Onderwijs

    Interactief spel om studenten te leren omgaan met kankerverwekkende stoffen op de werkvloer

    In het kader van de “Roadmap on Carcinogens”, de Europese campagne om de blootstelling aan kankerverwekkende stoffen (ofwel carcinogenen) in de werkcontext te verminderen, heeft de FOD Werkgelegenheid een interactief spel gelanceerd om studenten vertrouwd te maken met de maatregelen die genomen...

Nieuws en evenementen

21.12.2023

Federaal reductieplan voor veiligere biociden

De Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (FOD Volksgezondheid) heeft een reductieplan opgesteld dat...
06.10.2023

Hormoonontregelende stoffen en het veiligheidsinformatieblad

Op 18 juli 2023 werd in het Belgisch Staatsblad het koninklijk besluit van 2 juli 2023 tot vaststelling van maatregelen ter bescherming van...
18.07.2023

Een betere bescherming van werknemers tegen stoffen met hormoonontregelende eigenschappen

In het Belgisch Staatsblad van 18 juli 2023 werd het koninklijk besluit van 2 juli 2023 tot vaststelling van maatregelen ter bescherming van...
20.12.2022

Het gebruik van gevaarlijke producten in de sector van de dienstencheques

In mei 2022 organiseerde de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) in samenwerking met de Federale...
26.08.2022

Nationaal actieplan voor hormoonverstoorders (NAPED)

De Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (FOD Volksgezondheid) heeft van 17 december 2021 tot en met...
19.05.2022

Op de blog: hormoonverstoorders – interview met Prof. Laura Vandenberg

De Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) kreeg de kans om professor Laura Vandenberg te...
04.05.2022

Nieuw thema op BeSWIC: Hormoonverstoorders

Op 4 mei 2022 is er op de BeSWIC website een nieuw thema over hormoonverstoorders gepubliceerd. Hormoonverstoorders zijn gevaarlijke chemische...

Herbeleef de studiedag “Hormoonverstoorders: de gevolgen van blootstelling voor werknemers en hun nageslacht”

13.05.2022 08:05
Op 5 mei 2022 organiseerde de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) in samenwerking met de...