Hormoonverstoorders

Hormoonverstoorders kunnen uiteenlopende ernstige medische aandoeningen veroorzaken, en vormen dus een risico voor de gezondheid van werknemers en van hun nageslacht. Werknemers dienen bijgevolg tegen deze stoffen beschermd te worden. Zwangere werkneemsters en jongeren op het werk zijn in dit geval bijzonder kwetsbare risicogroepen.

Het doel van dit thema is om werkgevers, preventieadviseurs deskundig op het vlak van arbeidsveiligheid, -gezondheid en -hygiëne, en werknemers bewust te maken van de risico’s van hormoonverstoorders in de werkcontext. Daarnaast wordt er een overzicht geven van de maatregelen die dienen genomen te worden om werknemers, hun kinderen en de volgende generaties te beschermen tegen blootstelling aan deze stoffen en de gevolgen van deze blootstelling op lange termijn.

Het thema “hormoonverstoorders” op deze BeSWIC website is onderverdeeld in een aantal rubrieken:

  • Effecten
    • Hormonaal stelsel
    • Kritieke blootstelling
    • Relatie tussen dosis en effect
  • Lijst van hormoonverstoorders
  • Blootstelling op de werkvloer
  • Bescherming van werknemers
    • Risicoanalyse
    • Preventiemaatregelen
    • Betrokken actoren
  • Referenties

In de rubriek “Referenties” staat een lijst met publicaties en referenties, die gebruikt werden bij het opstellen van dit thema.

Zowel de wetenschappelijke kennis over hormoonverstoorders als de wetgeving om mens en milieu te beschermen tegen deze hormoonverstoorders is in volle ontwikkeling.

De bepalingen van de codex over het welzijn op het werk (o.a. risicoanalyse uitvoeren, preventiemaatregelen nemen, informatie en opleiding verschaffen) zijn steeds van toepassing. In de praktijk is de naleving van deze wetgeving momenteel moeilijker voor hormoonverstoorders dan voor stoffen met andere gevaarlijke eigenschappen. Dit is te wijten aan verschillende factoren: het ontbreken van een robuuste, omvattende wetgeving, waardoor onder andere de identificatie van deze stoffen tijdens de risicoanalyse momenteel moeilijk is; het feit dat er nog een groot aantal bestaande stoffen onderzocht moet worden op hormoonverstorende eigenschappen, waarvoor de vereiste studies nog jaren in beslag kunnen nemen; en ook de werking van de stoffen, die kan afwijken van het klassieke patroon van de dosis-responsrelatie uit de toxicologie.

Hormoonverstoorders - Externe documentatie

Studiedag “Hormoonverstoorders: de gevolgen van blootstelling voor werknemers en hun nageslacht” (FOD Werkgelegenheid/FOD Volksgezondheid – België – 2022)

Tijdens deze studiedag gingen enkele experts dieper in op de mogelijke gezondheidseffecten van hormoonverstoorders, zowel voor werknemers als voor hun nageslacht. Daarnaast werden enkele toxicologische karakteristieken van hormoonverstoorders besproken en de mogelijke risico’s van blootstelling op de werkplaats. Tenslotte kwamen enkele concrete voorbeelden uit verschillende sectoren die ervaring hebben met het omgaan met hormoonverstoorders aan bod.

Presentaties op de studiedag

  • Inleiding per video:
    • Minister Petra De Sutter, Vice-eersteminister en minister van Ambtenarenzaken, Overheidsbedrijven, Telecommunicatie en Post – video binnenkort beschikbaar;
    • Zakia Khattabi, Minister van Klimaat, Leefmilieu, Duurzame ontwikkeling en Green Deal – video binnenkort beschikbaar.
  • Het gevaar van hormoonverstoorders voor de gezondheid van werknemers (Dr. Jean Paulius, huisarts en verantwoordelijke voor de cel leefmilieu van de Société Scientifique de Médecine Générale) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Dr. Jean Paulius (PPTX, 1,26 MB).
  • Karakteristieken van hormoonverstoorders en de gevolgen voor regelgevende besluitvorming (Prof. Dr. Laura Vandenberg, universiteit van Massachusetts in de Verenigde Staten) – lees het blogartikel hierover op deze BeSWIC website: Hormoonverstoorders: interview met professor Laura Vandenberg.
  • De impact van hormoonverstoorders op de gezondheid en ontwikkeling van kinderen (Dr. Anne-Simone Parent, Universiteit van Luik) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Dr. Parent (PPTX, 7,5 MB).
  • Hormoonverstoorders: een arbeidsrisico dat erkenning behoeft (Dr. Tony Musu van het Europees vakbondsinstituut (ETUI)) – presentatie in het Frans: Presentatie Dr. Musu (PDF, 993 KB).
  • Voorstelling guideline op www.beswic.be ‘Hormoonverstoorders en hun impact op de gezondheid van werknemers’ (Gunter Kathagen, FOD Werkgelegenheid): Hormoonverstoorders.
  • Casestudies:
    • Case 1: Preventie van blootstelling aan hormoonverstoorders op de kraamafdeling van het ziekenhuis Ambroise Paré in Bergen (Dr. Jean-François Simon, gynaecoloog) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Dr. Simon (4 MB);
    • Case 2: Gebruik van fluorhoudend blusschuim door de brandweer (Kris De Bruyn, Preventieadviseur Arbeidsveiligheid bij de brandweer Zone Antwerpen) – Powerpointpresentatie in het Nederlands: Presentatie Kris De Bruyn (PPTX, 775 KB);
    • Case 3: Werken met reinigingsmiddelen in de sector van de dienstencheques (Béatrice Bolland, Kris Vanautgaerden van ACV Voeding en Diensten, en Christel Masset, opleidingsverantwoordelijke) – video binnenkort beschikbaar;
    • Case 4: Kennis van gevaarlijke producten: het voorbeeld van de kapperssector (Maxime Coopmans en Philippe Vigneron van de Algemene Centrale van het Algemeen Belgisch Vakverbond (ABVV)) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Philippe Vigneron & Maxime Coopmans (PPTX, 328 KB).
  • Slotwoord door Minister Pierre-Yves Dermagne, Vice-eersteminister en minister van Economie en Werk – tekst van het slotwoord in het Frans en het Nederlands: slotwoord – Discours de clôture (PDF, 139 KB).

Hormoonverstoorders - Sensibiliseringsmateriaal

Poster “hormoonverstoorders op het werk” (FOD Werkgelegenheid – België – 2022)

Deze poster is gericht op werknemers, werkgevers, preventieadviseurs, leden van het Comité voor preventie en bescherming op het werk (CPBW) en andere belanghebbenden. Via de QR-code of de link op de poster komt men terecht op het thema over hormoonverstoorders op deze BeSWIC website.

De poster, die op de werkplek kan uitgehangen worden, schetst een beknopt beeld van de kenmerken en risico’s van hormoonverstoorders in de werkcontext. Er wordt een overzicht gegeven van enkele sectoren waar blootstelling op de werkvloer kan voorkomen en uitgelegd hoe men werknemers kan beschermen volgens het “STOP-principe”.

De poster is beschikbaar via volgende link en mag vrij verspreid worden: Poster “hormoonverstoorders op het werk” (PDF, 198 KB).

Hormoonverstoorders - Publicaties

De risicoanalyse (FOD Werkgelegenheid – België – 2021)

Deze brochure behandelt het concept risicoanalyse en de wijze waarop dit concept kan gehanteerd worden om preventiemaatregelen vast te stellen op het vlak van veiligheid en gezondheid op het werk.

De wetgeving over het welzijn op het werk legt deze aanpak op, met als voornaamste betrachting het behalen van de doelstellingen van een veilig en gezond werk. Na een omschrijving van het begrip dynamisch risicobeheersingssysteem gaat de brochure dieper in op de uitvoering van de risicoanalyse. Bij een dergelijke analyse kunnen verschillende methoden worden aangewend voor de opsporing van gevaren, de bepaling van risicofactoren en de evaluatie van risico's.

Deze brochure is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Risicoanalyse (De).

Endocrine disruptors: an occupational risk in need of recognition (ETUI – 2016)

Deze gids van het Europees Vakbondsinstituut (ETUI) richt zich op werknemersvertegenwoordigers (in het bijzonder gekozen vertegenwoordigers van gezondheids-, veiligheids- en hygiënecomités) die mogelijk worden blootgesteld aan hormoonverstoorders op de werkplek. Het tracht een inventaris op te stellen van de wetenschappelijke kennis over de gevolgen voor de gezondheid van de blootstelling van werknemers aan chemische stoffen die gevolgen hebben voor het endocriene systeem.

De publicatie is bedoeld om vakbondsfunctionarissen en politieke besluitvormers bewust te maken van de risico’s van hormoonverstoorders en vestigt de aandacht op de tekortkomingen van de Europese wetgeving op het gebied van het voorkomen van dit soort risico's op de werkplek.

De publicatie is beschikbaar in het Engels en het Frans op de website van het ETUI:

Parlementaire vragen

  • 534 Kamer - Invloed van hormoonverstoorders op werknemers

Hormoonverstoorders - Regelgeving

Codex welzijn op het werk: Boek VI (Titel 1 & 2), Boek X (Titel 3 & 4)

Hormoonverstoorders zijn stoffen die risico’s voor de gezondheid van de werknemers kunnen opleveren. Bijgevolg zijn de bepalingen van de Titel 1 (betreffende chemische agentia) van boek VI van de Codex over het welzijn op het werk (o.a. risicoanalyse uitvoeren, preventiemaatregelen nemen, informatie en opleiding verschaffen) steeds van toepassing. Indien de hormoonverstorende stof eveneens als kankerverwekkend, mutageen of reprotoxisch is ingedeeld, is Titel 2 (betreffende kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische agentia) van boek VI van de Codex over het welzijn op het werk eveneens van toepassing.

Jongeren zijn bijzonder kwetsbaar voor hormoonverstoorders omdat hun ontwikkeling nog niet is voltooid. Ook zwangere werkneemsters en werkneemsters die borstvoeding geven, dienen beschermd te worden tegen de risico’s van hormoonverstoorders voor de zwangerschap, de lactatie en de gezondheid van hun kind. Bijgevolg zijn de Titels 3 en 5 van boek X van de Codex over het welzijn op het werk eveneens op deze stoffen van toepassing.

Meer informatie over de codex op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Algemene beginselen > Codex over het welzijn op het werk.

Volgende boeken en titels van de codex zijn van toepassing:

REACH (Registratie, Evaluatie en Autorisatie van Chemische stoffen)

De Europese REACH verordening legt de industrie verplichtingen op om chemische stoffen te registreren, het veilig gebruik ervan te beoordelen, in bepaalde gevallen te laten vergunnen en in bepaalde gevallen het gebruik te beperken.

Deze Europese verordening verbiedt reeds het gebruik van bepaalde hormoonverstoorders of beperkt het gebruik van die stoffen tot bepaalde toepassingen, waaraan soms ook nog specifieke voorwaarden worden gekoppeld. Bepaalde hormoonverstoorders werden al opgenomen in bijlage XIV en XVII van de REACH verordening.

In de praktijk

  • generieke_gids.png
    COVID-19

    Einde verplichtingen Generieke gids “Veilig Werken tijdens een epidemie of een pandemie”

    Op 11 mei 2022, 2 maanden na het opheffen van de epidemische noodsituatie, is de “nazorgfase” geëindigd, wat ook het einde betekent van de verplichting voor de ondernemingen om de specifieke maatregelen van de waakzaamheidsfase van de “Generieke Gids Veilig Werken tijdens een epidemie of een...
  • Telewerk / Musculoskeletale aandoeningen (MSA)

    Hoe de musculoskeletale gezondheid van telewerkers beschermen: enkele praktijkvoorbeelden

    De voorbije jaren hebben veel bedrijven risicopreventiemaatregelen voor telewerkende werknemers ingevoerd. De aanpak verschilt in Europa van land tot land, waarbij sommige landen vooral op wetgeving steunen om telewerk te reguleren en de balans tussen werk en privéleven te bevorderen, en anderen de...
  • Werken op hoogte

    OSHwiki-artikel over werken op hoogte

    Een OSHwiki-artikel van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) biedt verschillende maatregelen en technische oplossingen om vallen van hoogte op de werkplek te voorkomen en de te volgen procedures voor wanneer zich een ongeval voordoet.
  • Musculoskeletale aandoeningen (MSA)

    Twee nieuwe tools om MSA op de werkplek adequaat aan te pakken

    De FOD Werkgelegenheid is verheugd om twee gratis en toegankelijke tools voor te stellen die een aanvulling vormen op de vele MSA-tools die reeds beschikbaar zijn op BeSWIC.
  • Telewerk / Musculoskeletale aandoeningen (MSA)

    Praktische tips en checklists van EU-OSHA voor gezond en doeltreffend thuiswerken

    Drie OSHwiki-artikelen van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) bieden inzicht in thuiswerken en beroepsgerelateerde aandoeningen aan het bewegingsapparaat.

Nieuws en evenementen

19.05.2022

Op de blog: hormoonverstoorders – interview met Prof. Laura Vandenberg

De Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) kreeg de kans om professor Laura Vandenberg te...
04.05.2022

Nieuw thema op BeSWIC: Hormoonverstoorders

Op 4 mei 2022 is er op de BeSWIC website een nieuw thema over hormoonverstoorders gepubliceerd. Hormoonverstoorders zijn gevaarlijke chemische...

Herbeleef de studiedag “Hormoonverstoorders: de gevolgen van blootstelling voor werknemers en hun nageslacht”

13.05.2022 08:05 to 31.07.2022 01:07
Op 5 mei 2022 organiseerde de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) in samenwerking met de...