Ergonomische eisen van stoelen en hoe instellen

Kenmerken van een kantoorstoel

Kantoorstoelen bestaan er in veel verschillende vormen en prijscategorieën. Het prijsverschil zit hoofdzakelijk in de kwaliteit van de onderdelen (mechaniek, duurzaamheid en afwerking) en de opties (bijkomende instellingen en onderdelen). Een stoel moet niet noodzakelijk peperduur zijn om goed te zijn. Maar bepaalde opties en instellingsmogelijkheden zijn onontbeerlijk om de stoel aan te passen aan de taak en de persoon. Een basisprincipe is dat een stoel veilig moet zijn.

Dat betekent onder andere dat de stoel:

  • minimaal vijf wielen heeft;
  • aangepast is aan de ondergrond;
  • een veilige gasveer heeft.

Instelling van de zithoogte

De onderbeenlengte is hier de bepalende factor. Bij de instelling van de zithoogte moeten enerzijds de voeten plat op de grond kunnen blijven staan en anderzijds mag er geen druk ontstaan aan de onderkant van de dij. Voeten, dijen en zitvlak moeten het lichaamsgewicht opvangen en verdelen. Op welke hoogte het zitgedeelte van de stoel dan staat is mede afhankelijk van de voorwaartse kantelbaarheid van de stoel.

Instellen van de zitdiepte

Het is niet bij elke stoel mogelijk om de zitdiepte in te stellen. Nochtans is het belangrijk. Een aangepaste zitdiepte (afstand tussen de voorkant van de zitting en de rugleuning) zorgt er immers voor dat de dijen goed worden ondersteund en er geen afknelling is in de knieholte. Vooral kleine personen hebben hier baat bij. Bij een ideale zitdiepte kan men in de ruimte tussen stoel en knieholte vier vingers schuiven.

Instelling van de voorwaartse kanteling

Bij een voorwaartse kanteling van de zitting komt de voorkant van de stoel lager en staat de zitting schuin naar voren. Dit vergroot de hoek tussen romp en bovenbenen en heeft een positieve invloed op de kanteling van het bekken en het behoud van de normale kromming van de wervelkolom. In deze houding kan men zeer actief recht zitten (en de rugspieren laten werken) en wordt men toch ondersteund in de rug. Bij een stoel met voorwaartse kanteling staat het zitvlak dus hoger dan normaal. De hoogte van de zitting mag bij het kantelen echter niet te hoog zijn, anders glijdt men van de stoel af of krijgt men te veel druk op de voeten.

Instellen van de rugleuning

Bij het instellen van de rugleuning gaat het er vooral om de lendensteun of lumbale steun te verhogen of te verlagen. Soms kan ook de dikte van de lendensteun aangepast worden. Dat is belangrijk om de normale kromming van de wervelkolom te behouden wanneer men tegen de rugleuning leunt. Sommige stoeltypes opteren voor een steun ter hoogte van het bekken om zo de wervelkolom in de normale kromming te duwen. Probeer bij het instellen van de rugleuning verschillende posities tot hij perfect in de lendenkromming (lordose) past.

Het kantelsysteem kan gebruikt worden in combinatie met de weerstandsregeling. Als een stoel geen kantelsysteem heeft, is de kans groot dat men na een tijd doorgezakt op de stoel zit. Op een stoel wisselt men immers voortdurend van zithouding om de bloeddoorstroming in dij- en bilspieren te garanderen.

Een vaste stoel heeft tot gevolg dat  men onderuit zakt, met een gebogen rug tot gevolg. Een stoel met een kantelsysteem geeft het lichaam ruimte om die bewegingen te maken. Het kantelsysteem is ook handig om af en toe een meer ontspannen houding aan te nemen (bijvoorbeeld achterover leunen bij het telefoneren, het nalezen van een tekst of een babbel met een collega).

Naast de kanteling zelf, is ook de weerstand die men bij het kantelen ondervindt erg belangrijk. Die moet zo zijn ingesteld dat men niet achterover valt, maar ook niet te veel inspanning moet leveren om te kunnen kantelen.

Instellen van de armsteunen

Een armsteun dient om de elleboog te ondersteunen en zo ook de schouderspieren te ontlasten. Door de ellebogen te laten steunen op de armsteunen in plaats van op de tafel, voorkomt men ook een voorovergebogen houding en extra druk op de ellebogen. Goede armsteunen zijn breed en hebben een zacht oppervlak. Het beste is om de armsteunen in te stellen in de breedte, de hoogte en de diepte (voorwaarts-achterwaarts).

De breedte

  • afhankelijk van de breedte van de schouders;
  • de bovenarmen niet strak tegen het lichaam, maar lichtjes van het lichaam af;
  • bij te brede armsteunen riskeert men links of rechts te leunen en zit men scheef.

De hoogte

  • afhankelijk van de vorm van de schouders (recht of eerder aflopend) en de lengte van de bovenarm;
  • laat de arm naast de armsteun hangen en breng dan de onderarm horizontaal. De armsteun moet dan de elleboog en een deel van de arm in die stand ondersteunen;
  • werk niet met opgetrokken schouders.

De diepte

  • regelt de afstand tussen buik en tafelrand zodat men dicht genoeg bij de tafel kan zitten.

Instellen van de neksteun

De neksteun is vooral belangrijk wanneer men veel naar achter gekanteld werkt, bv. bij het kijken naar hoog geplaatste schermen of monitoren in controleruimtes. Voor het doorsnee kantoorwerk is een neksteun niet noodzakelijk.

De neksteun moet zo ingesteld worden dat hij het hoofd ondersteunt in de normale rechtopstaande positie van het hoofd, dus geen knik naar voor of kanteling naar achter.

Ergonomie - Externe documentatie

Belgische Preventie-instituten

In België zijn er preventie-instituten die heel wat informatie ter beschikking stellen in verband met ergonomie:

 

Dossiers Ergonomie

Op de site van het Institut national de recherche et de sécurité pour la prévention des accidents du travail et des maladies professionnelles (INRS) (France):

Op de site van SuvaPro (Suisse):

 

Publicaties

L'intervention en ergonomie (IRSST – Canada - 2011)

Referenties en samenvatting op de site van het Institut de recherche Robert-Sauvé en santé et en sécurité du travail (IRSST): L'intervention en ergonomie

 

Buitenlandse instituten 

 

Beroepsverenigingen

Ergonomie - Tools

Van analyse naar oplossing, een stappenplan voor concept-ergonomie

Dit instrument helpt u om de ergonomische benadering te organiseren en in etappes te plannen door te beginnen met een analyse van de taken en van de arbeidsorganisatie.

De tool: Van analyse naar oplossing, een stappenplan voor concept-ergonomie

Knelpunten detecteren: checklist

Aan de hand van vragen helpt dit instrument u om de risico's op te sporen die zich in de praktijk kunnen voordoen. Elk positief antwoord vertaalt een potentieel risico voor de arbeidsorganisatie.

De tool: Knelpunten detecteren: checklist

Ergonomie - Publicaties

Methoden en instrumenten voor een ergonomische en psychosociale analyse (FOD Werkgelegenheid, arbeid en sociaal overleg – België – 2005)

Deze publicatie kunt u gratis downloaden op de site van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Methoden en instrumenten voor een ergonomische en psychosociale analyse

Déparis methode (FOD Werkgelegenheid, arbeid en sociaal overleg)

De Deparis-gidsen (SOBANE) maken het mogelijk om het geheel van een arbeidssituatie op een participatieve manier te benaderen, op basis van de reële arbeidsactiviteit, teneinde acties te bepalen waardoor de arbeidsomstandigheden kunnen worden verbeterd. Het gaat om instrumenten die het mogelijk maken om een ergonomische aanpak in te voeren.

Op de site Sobane.be: de Deparis-gidsen

Parlementaire vragen

  • 21608 Kamer - Het maximum toegelaten gewicht dat door arbeiders mag worden getild

Ergonomie - Regelgeving

Welzijnswet

In het kader van de Welzijnswet van 4 augustus 1996 moet een werkgever maatregelen nemen voor het bevorderen van het welzijn van de werknemers. Ergonomie heeft hierbij een belangrijke plaats gekregen aangezien het één van de domeinen is in de welzijnswet.

De andere domeinen zijn: de arbeidsveiligheid, de bescherming van de gezondheid, de psychosociale aspecten veroorzaakt door het werk met aandacht voor geweld, pesten en ongewenst seksueel gedrag, de arbeidshygiëne, de verfraaiing van de arbeidsplaatsen en de maatregelen van de onderneming inzake leefmilieu wat betreft hun invloed op de andere domeinen.

Ergonomische principes in de wetgeving

De principes van de ergonomie vormen een rode draad doorheen de wetgeving.

De werkgever moet het werk aanpassen aan de mens, met het oog op het concept van werkplekken, de keuze van de arbeidsmiddelen en de werkmethode.

De werkgever is verplicht de risico’s op het werk te analyseren en de preventie te plannen gebaseerd op een systeembenadering waarin volgende elementen worden geïntegreerd: techniek, organisatie van het werk, arbeidsomstandigheden, sociale betrekkingen en omgevingsfactoren op het werk.

Preventiemaatregelen

De preventiemaatregelen moeten getroffen worden op verschillende gebieden waarbij er duidelijke raakvlakken zijn met de ergonomie:

  • organisatie van de onderneming;
  • inrichting van de arbeidsplaats;
  • conceptie en aanpassing van de werkpost;
  • keuze en gebruik van arbeidsmiddelen;
  • bescherming tegen fysische agentia;
  • keuze en gebruik van collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen en werkkledij;
  • veiligheids- en gezondheidssignalering;
  • gezondheidstoezicht;
  • psychosociale aspecten.

Ook in de taakomschrijving van de interne en externe diensten voor preventie en bescherming op het werk wordt verwezen naar aspecten die betrekking hebben op ergonomie (risicoanalyse, omgevingsfactoren, analyse van de arbeidsbelasting, technische en organisatorische maatregelen, fysieke en mentale vermoeidheid, werkgerelateerde oorzaken van ongevallen en beroepsziektes,…)

Ook de preventieadviseur-arbeidsgeneesheer moet de interactie tussen de mens en zijn werk onderzoeken met het oog op het aanpassen van het werk aan de mens (aangepaste werkmethodes, aangepaste werkplekken,…).
Van het Comité voor Preventie en Bescherming op het Werk wordt verwacht dat het advies geeft over nieuwe arbeidsmiddelen, arbeidsomstandigheden, de impact van omgevingsfactoren, de maatregelen voor aanpassingen van de techniek ter voorkoming van vermoeidheid en specifieke maatregelen voor de aanpassing van werkposten aan mensen met een handicap.

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten vindt u op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk.

Er bestaat ook specifieke reglementering voor de grootte en de kwaliteit van werkruimtes, voor de verlichting, voor het klimaat (temperatuur, vochtigheid en verluchting).

Ook zijn er verwijzingen naar ergonomie in de wetgeving met betrekking tot: arbeidsmiddelen, werkkledij en persoonlijke beschermingmiddelen, moederschapsbescherming, tijdelijke of mobiele werkplaatsen, nachtwerk, werkzitplaatsen en rustzitplaatsen, signalisatie op het werk, jongeren op het werk, interims.

Titel 3 betreffende het manueel hanteren van lasten van boek VIII van de codex over het welzijn op het werk

Deze regelgeving legt een hele reeks van preventieve maatregelen vast met betrekking tot het manueel hanteren van lasten.

Dit gebeurt aan de hand van voorbeelden van gevaren gerelateerd aan:

  • de last
  • de lichamelijke inspanning
  • de taak
  • de arbeidsplaats en de arbeidsomstandigheden

Daarnaast worden de verplichtingen van de werkgever vermeld. De werkgever moet preventieve maatregelen nemen die in de eerste plaats gericht zijn op het vermijden van het risico door technische en organisatorische oplossingen. De risico’s moeten geëvalueerd en verminderd worden. De werknemers moeten geïnformeerd en opgeleid worden met het oog op het verminderen van de risico’s. Ook is er medisch toezicht voor werknemers die blootgesteld zijn aan risico’s.

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten vindt u op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Ergonomische belasting > Manueel hanteren van lasten.

Titel 2 betreffende beeldschermen van boek VIII van de codex

Deze regelgeving legt een hele reeks preventieve maatregelen of minimumvoorschriften vast.

De werkgever moet:

  • een analyse van de beeldschermwerkposten verrichten;
  • passende maatregelen nemen voor aanpassingen van de werkplek, de werktafel en stoel, het beeldscherm en toetsenbord, de programmatuur, de werkomgeving in functie van het klimaat, de verlichting en de werkorganisatie;
  • opleiding voorzien voor beeldschermwerkers
  • medisch toezicht voorzien voor onder andere het gezichtsvermogen (nood aan correctiemiddel).

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten vindt u op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Ergonomische belasting > Beeldschermen.

Titel 3 betreffende trillingen van boek V van de codex

Deze wetgeving is zowel gericht op hand-arm trillingen (bijvoorbeeld door trillend handgereedschap) als op trillingen van het gehele lichaam (bijvoorbeeld in voertuigen). Men moet trillingen vermijden. Indien dat niet mogelijk is, moet men een risico-evaluatie maken waarbij men rekening houdt met de grenswaarden. Bij risico’s moet men technische en organisatorische maatregelen nemen. Blootgestelde medewerkers staan onder medisch toezicht.

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten vindt u op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Omgevingsfactoren en fysische agentia > Trillingen.

Europese normen

In verschillende Europese normen komen aspecten m.b.t. fysieke belasting aan bod. Enkele voorbeelden van dergelijke normen zijn: 
De norm ISO 11228 ‘Ergonomics - Manual Handling’ geeft richtlijnen voor het manueel hanteren van lasten. Elk van de drie delen van de norm behandelt een specifiek aspect: 'tillen en dragen' (deel 1 - 2003), ‘duwen en trekken’ (deel 2 - 2007) en ‘hanteren van lichte lasten aan een hoge frequentie’ (deel 3 - 2007).
Andere interessante normen zijn:

  • EN 547  Veiligheid van machines - menselijke lichaamsafmetingen
  • EN 614  Veiligheid van machines - ergonomische ontwerpprincipes
  • EN 894  Veiligheid van machines - ergonomische eisen voor het ontwerpen van informatie- en bedieningsmiddelen
  • EN 29241  Ergonomische eisen voor kantoorwerk met terminals met beeldschermen (Video Display Terminals)

In de praktijk toetsen experten in de ergonomie de werksituaties aan deze normen. Toch vormen ze ook voor niet specialisten vaak een interessante bron van informatie met eenvoudige checklists. 

In de praktijk

  • Telewerk
    Telewerk
    Ergonomie

    Ergonomie en telewerken

    De Vlaamse Ergonomie Vereniging (VerV) lanceerde op 19 september 2019 haar praktijkrichtlijn over ergonomie en telewerken: “Telewerk is ook beeldschermwerk. Ergonomie thuis is een gedeelde verantwoordelijkheid.”
  • VerV
    VerV
    Ergonomie

    Praktijkrichtlijn kantoorergonomie

    De werkgroep kantoor van de Vlaamse Ergonomie Vereniging (VerV) heeft een praktijkrichtlijn rond kantoorinrichting opgesteld. Het resultaat is een consensus over een aantal principes rond werken op kantoor met infografics en postermateriaal.
  • ergoscan.jpg
    Ergonomie / Musculoskeletale aandoeningen (MSA)
    Voeding, dranken en tabak

    Ergonomische oplossingen voor de voedingsindustrie - Syntheserapport Ergoscan®

    Prevent heeft op vraag van Alimento, de sectororganisatie van de voedingsindustrie, de Ergoscan® ontwikkeld. Alimento biedt aan de leden uit de sector de mogelijkheid om een dergelijke Ergoscan® te laten uitvoeren. Verscheidene bedrijven hebben dat al gedaan en de resultaten zijn verzameld in een...
  • waarom-lang-zitten-slecht.jpg
    Ergonomie

    Minder zitten op kantoor

    De hoogopgeleide werknemer zit op een gemiddelde doordeweekse dag 10,1 uur, wat de nodige gezondheidsrisico’s met zich mee brengt. Aangezien een groot deel van de zittijd op kantoor wordt doorgebracht, is dit de aangewezen plek om die zittijd te verminderen. Maar hoe doet men dat?
  • hulpmiddelen.png
    Ergonomie / Terug aan het werk / Oudere werknemers

    Hulpmiddelen op maat voor een gezonde werkplek

    In het kader van de campagne “Gezond werk, voor alle leeftijden” heeft het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) hulpmiddelen uitgewerkt, zoals campagnemateriaal, casestudies, publicaties, praktische hulpmiddelen en richtsnoeren, waaronder een e-gids over het...
  • napo_back_healthy_future.png
    Ergonomie / Terug aan het werk / Oudere werknemers

    Animatiefilms ‘Napo in … een gezonde toekomst tegemoet’

    Napo is de held van een reeks aantrekkelijke en informele animatiefilms over veiligheid en gezondheid op het werk. De films zijn zonder gesproken woord en ondertitels en kunnen dus door iedereen worden begrepen. In de nieuwe reeks films "Napo in ... een gezonde toekomst tegemoet" komen de...
  • e_gids.png
    Ergonomie / Terug aan het werk / Oudere werknemers

    E-gids over leeftijdsmanagement op het werk

    In het kader van de campagne "Gezond werk, voor alle leeftijden" heeft het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) een e-gids gepubliceerd over het beheer van veiligheid en gezondheid op het werk in het kader van een vergrijzende beroepsbevolking. De e-gids...
  • ergonomieposters.jpg
    Ergonomie
    Landbouw, bosbouw en visserij

    Ergonomieposters in de tuinbouw

    In 2014 startten het Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt Kruishoutem (PCG), Proefstation voor de Groenteteelt Sint-Katelijne-Waver (PSKW) en Innovatief en duurzaam Agrarisch ondernemen (Inagro) een project rond ergonomie in de Vlaamse tuinbouw. Er werd gezocht naar oplossingen om...

Nieuws en evenementen

exoskeleton
exoskeleton
15.07.2019

Op de blog: onderzoek naar het gebruik van robotpakken bij magazijniers

Exoskeletons of robotpakken zijn nog onvoldoende ontwikkeld om in te zetten voor het heffen en verplaatsen van zware dozen in magazijnen. Ze beperken...
samenwerking
samenwerking
30.07.2018

Samenwerkingsovereenkomst tussen Prebes en VerV

De recent afgesloten samenwerkingsovereenkomst tussen Prebes en de Vlaamse ergonomievereniging (VerV) creëert een zeer interessante win-win situatie...
beeldschermwerk
beeldschermwerk
15.05.2018

Op de blog: beeldschermwerk leidt bij 2 op 3 werknemers tot fysieke klachten

Uit een onderzoek van HR-dienstverlener Attentia bij meer dan 6.000 Belgische personeelsleden blijkt dat 66 procent van de Belgische werknemers die...

Studiedag over ergonomie en collaboratieve robots (COBOTS)

27.03.2018 13:03 to 31.05.2018 00:05
Op 22 maart 2018 organiseerde de “Belgian Ergonomics Society” (BES) in samenwerking met de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en...
Fedris
Fedris
20.11.2017

Versoepeling en uitbreiding van het Fedris programma voor lage rugpijn

Het preventieprogramma voor lage rugpijn van het Federaal agentschap voor beroepsrisico’s (Fedris) bestaat 10 jaar. Dankzij dit programma kunnen...
beeldscherm.jpg
31.08.2016

Het thema ‘Ergonomie’ is aangepast en staat online

De pagina’s met informatie over ergonomie werden geüpdatet en zijn opnieuw beschikbaar. De ergonomie, of anders gezegd de aanpassing van alle...
aftellen_campagne.jpg
28.06.2016

Meer dan 100 partners voor campagne "Gezond werk, voor alle leeftijden"

Het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) heeft bevestigd dat de eerste groep officiële campagnepartners en...
campaign_video.png
20.06.2016

Video van de campagne "Gezond werk, voor alle leeftijden"

De campagne 2016-2017 "Gezond werk, voor alle leeftijden" van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA)...
campagne_langer_werken.jpg
21.04.2016

Gezond werk absolute must voor langer werken

Op 21 april 2016, werd het startschot gegeven voor de nieuwe, 2 jaar durende campagne “gezond werk, voor alle leeftijden” van het Europees Agentschap...
hwc2016.jpg
19.04.2016

Lancering Europese campagne 'Gezond werk, voor alle leeftijden'

Op 15 april 2016 gaf het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA), samen met de Europese Commissie en het Nederlandse...