Psychosociale risico's (PSR)

Psychosociale risico's op het werk omvatten professionele risico's die zowel schade berokkenen aan de mentale als de lichamelijke gezondheid van de werknemers en werkneemsters en die een impact hebben op de goede werking en de prestaties van de ondernemingen, evenals op de veiligheid.

Psychosociale risico's op het werk worden gedefinieerd als “de kans dat een of meerdere werknemers psychische schade ondervinden die al dan niet kan gepaard gaan met lichamelijke schade, ten gevolge van een blootstelling aan de elementen van de arbeidsorganisatie, de arbeidsinhoud, de arbeidsvoorwaarden, de arbeidsomstandigheden en de interpersoonlijke relaties op het werk, waarop de werkgever een impact heeft en die objectief een gevaar inhouden”.

Stress, pesterijen, burn-out, conflicten, zelfmoord, alcohol- en drugsmisbruik zijn de meest bekende uitingen van psychosociale risico's. De gevolgen van die risico's brengen grote kosten teweeg voor de werknemers (fysieke en mentale gezondheid), voor de onderneming en de gemeenschap in het algemeen.

Volgens een Belgische nationale enquête over arbeidsomstandigheden in 2015 bij 2500 Belgische werknemers, ondervonden in de loop van de laatste 12 maanden:

  • 3 werknemers op 10 (33%) meestal of altijd stress op het werk;
  • 7% intimidatie of pesterijen;
  • 3% fysiek geweld.

Die enquête werd georganiseerd met medewerking van de Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden van Dublin.

De oorsprong van deze risico's ligt bij de arbeidsomstandigheden en de arbeidsorganisatie. Men spreekt over de 5 A’s:

  • arbeidsorganisatie: de organisatiestructuur (horizontaal-verticaal), de manier waarop de taken zijn verdeeld, de werkprocedures, de beheersinstrumenten, de managementstijl, het algemeen beleid dat in de onderneming wordt gevoerd, …;
  • arbeidsinhoud: de aard van de taak, de complexiteit en de variatie van de taken, de emotionele eisen (relatie met het publiek, contact met het lijden, emoties moeten verbergen, ...), de mentale belasting, de fysieke belasting, de duidelijkheid van de taken, …;
  • arbeidsvoorwaarden (de uitvoeringsmodaliteiten van de arbeidsrelatie): de aard van de overeenkomst, de arbeidstijdregelingen (nachtarbeid, ploegenarbeid, atypische arbeidstijdregelingen, ...), de opleidingsmogelijkheden, loopbaanbeheer, evaluatieprocedures, ...;
  • arbeidsomstandigheden (de fysieke omgeving waarin het werk wordt uitgevoerd): de inrichting van de werkplaatsen, de arbeidsuitrustingen, lawaai, verlichting, de gebruikte stoffen, de werkposities;
  • arbeidsverhoudingen (intermenselijke relaties op het werk): de interne relaties (tussen werknemers, met de directe chef, de hiërarchische lijn, ...), maar ook relaties met derden, contactmogelijkheden, de communicatie, de kwaliteit van de relaties (samenwerking, integratie, ...), …

Campagnes

  • Campagne: Welzijn op het werk in de Federal Truck (2015-2016-2017-2018)

    Om welzijn op het werk te promoten trokken de medewerkers van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) in november 2015 voor het eerst het land door in een volledig ingerichte vrachtwagen, die de naam ‘Federal Truck’ meekreeg.

Psychosociale risico’s - Externe documentatie

Omgaan met agressief gedrag (ICOBA – België – 2021)

ICOBA staat voor “Iedereen COmpetent in het Beheersen van Agressie” en is een kennis- en expertisecentrum rond omgaan met agressief gedrag in de social-profitsector.

ICOBA sensibiliseert en ondersteunt medewerkers en organisaties in hun veerkracht, competenties en beleidsontwikkeling om agressief gedrag te voorkomen en er gepast op te reageren.

Dit door:

  • kosteloze vorming en begeleiding te voorzien;
  • kennis- en expertise uitwisseling te bevorderen;
  • informatie, inspirerende praktijken en methodieken te verzamelen en te verspreiden;
  • doorlichting, feedback, advies en/of (proces)begeleiding aan te bieden bij het uitwerken van (onderdelen van) een agressiebeleid.

Meer informatie: www.icoba.be.

Psychosociale risico’s, erover praten om eruit te raken (INRS – Frankrijk – 2016)

Deze publicaties van het ‘Institut national de recherche et de sécurité pour la prévention des accidents du travail et de maladies professionnelles’ (INRS) zijn bestemd voor loontrekkenden en managers (bedrijfsleiders, kaders, HR-medewerkers, …) en hebben drie doelstellingen:

  • de werknemers aanzetten om over psychosociale risico’s (PSR) te praten en hen de weg te wijzen naar de preventie-actoren op het terrein;
  • het management sleutels in handen geven voor meer preventie rond psychosociale risico’s;
  • de werknemers en managers interpelleren over psychosociale risico’s aan de hand van 7 ideeën over PSR:
    • een beetje stress is motiverend,
    • psychosociale risico’s zijn niet erg,
    • stress maakt deel uit van de job,
    • stress zit in je hoofd,
    • psychosociale risico’s hebben niets met het bedrijf te maken,
    • psychosociale risico’s: praat er niet over, dan voorkom je problemen,
    • stress op het werk is altijd de fout van de chef.

De tools zijn beschikbaar in het Frans op de website van het INRS, in de rubriek Accueil > Publications et outils > Risques psychosociaux, en parler pour en sortir.

Stress, pesten en geweld (ETUI – 2013)

In juni 2013 organiseerde het Europees vakbondsinstituut (European Trade Union Institute - ETUI) in Bilbao een eerste Europees syndicaal seminarie over psychosociale risico’s en kondigde de creatie aan van een Europees syndicaal netwerk over deze problematiek.

Op de website van ETUI staan verschillende artikels over het thema gegroepeerd die verschenen zijn in HesaMag, het semestrieel tijdschrift van ETUI.

De artikels zijn beschikbaar

Psychosociale risico's - Sensibiliseringsmateriaal

Campagnewebsite “Voel je goed op het werk” (FOD Werkgelegenheid – België - 2021)

Deze website biedt een overzichtelijke en gebruiksvriendelijke kijk op alle tools van de FOD Werkgelegenheid die bestaan rond psychosociale risico’s. Deze tools zijn gemaakt om alle personen die betrokken zijn bij het welzijn in bedrijven en organisaties, vakbondsvertegenwoordigers en welzijnsspecialisten de mogelijkheid te geven om concrete actie te ondernemen om psychosociale risico’s te voorkomen en te beheersen. Dit kan door op te treden op zowel het niveau van de organisatie, de inhoud van het werk, de arbeidsomstandigheden en de relaties.

U kan navigeren door de tools op twee manieren, ofwel via het type risico zelf:

  • Burn-out
  • Pesten en ongewenst seksueel gedrag
  • Stress
  • Geweld en agressie
  • Eenzaamheid en telewerken
  • Alcohol en drugs

U kan alle tools ook overlopen op soort. De tools zijn onderverdeeld in 4 categorieën:  

  • Preventie
  • Opleidingen en sensibilisering
  • Rapporteringsmodellen
  • Terug naar het werk

Hierin is elke tool voorzien van een bondige uitleg en deze bevat bovendien enkele kernwoorden, opdat u in één oogopslag te weten komt wie de tool kan gebruiken, waarvoor de tool dient, hoe de tool er praktisch uitziet, etc.

Raadpleeg de website Voel je goed op het werk: gidsen en tools.

Film over psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – België - 2018)

Elk bedrijf of elke organisatie moet voor zijn werknemers een preventiebeleid rond psychosociale risico’s ontwikkelen. Deze film toont op basis van interviews met experts wat psychosociale risico’s zijn en hoe men ze kan voorkomen.

Er wordt basisinformatie gegeven over:

  • de wetgeving;
  • de rollen van de werkgever, de preventieadviseur psychosociale aspecten en de vertrouwenspersoon;
  • het realiseren van een preventiebeleid.

De film duurt ongeveer 19 minuten en bestaat uit volgende onderdelen:

Deze audiovisuele tool kan men als educatief instrument gebruiken voor sensibilisering over preventie van psychosociale risico’s in alle sectoren.

Doelgroep:

  • werkgevers;
  • leden van de hiërarchische lijn;
  • werknemers;
  • werknemersvertegenwoordigers;
  • preventieadviseurs;

Bekijk de volledige film op het YouTube kanaal van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid): Psychosociale risico’s op het werk.

Er is ook een korte teaser van de film beschikbaar.

Video “Welzijn of stress op het werk: aan u de keuze” (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF - België)

“Welzijn of stress op het werk: aan u de keuze” is een pedagogisch instrument voor preventieadviseurs.

De video zet acteurs in scène in een professionele stresssituatie waar verschillende stressfactoren worden geïllustreerd.

Drie belangrijke thema's in verband met stress worden aangekaart:

  • de stressproblematiek en het begrip stress: beter definiëren en afbakenen;
  • de kosten van stress voor de werknemer en voor de onderneming;
  • enkele verkeerde ideeën die courant circuleren over stress ("stressbestendig zijn", stressmanagement, …).

De doelstelling van deze tool is de verschillende preventieactoren ervan bewust te maken dat stress tegelijk nefast is voor de werknemers en voor de onderneming en dat het essentieel is om preventieacties te ondernemen.

Deze video is beschikbaar op het YouTube kanaal van de FOD Werkgelegenheid: Stress of Welzijn op het werk: aan u de keuze!

Video’s "Relationele problemen op het werk" (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF - België)

Deze video’s bevatten telkens drie casussen van relationele problemen op het werk, in een Franstalige en een Nederlandstalige versie. Feitelijke en relationele elementen en getuigenissen komen aan bod.

De voorgestelde casussen worden geïnterpreteerd door acteurs op basis van anoniem gemaakte, reële situaties.

Elke casus is beschreven in 4 vignetten. Het belangrijkste vignet is het “klinisch vignet” met een algemene beschrijving van de situatie in de vorm van een getuigenis of een klacht die wordt voorgelegd aan een preventieadviseur, vertrouwenspersoon of HR verantwoordelijke:

  • de meer specifieke aspecten van de situatie en de houding van de collega's;
  • de houding van de hiërarchische lijn;
  • de organisatorische context;
  • de persoonlijke context.

Deze video’s zijn beschikbaar op het YouTube kanaal van de FOD Werkgelegenheid:

Folder over psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF – België – 2014)

De folder is bestemd voor werknemers die psychosociale problemen ondervinden en voor alle personen die betrokken zijn bij de preventie en de sensibilisering rond psychosociale risico's.

Hij geeft beknopte antwoorden op de volgende vragen:

  • Wat zijn psychosociale risico's?
  • Wat kan ik doen?
  • Bij wie kan ik terecht?
  • Hoe hen contacteren?

Deze folder is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Psychosociale risico's op het werk (PSR).

Radiospot: psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – België - 2013)

In 2013 en 2014 heeft de FOD Werkgelegenheid een sensibiliseringscampagne gerealiseerd bij werkgevers, leidinggevenden, HR-medewerkers en werknemersvertegenwoordigers over psychosociale risico’s. In dit kader werd deze radiospot gemaakt over burn-out:

radiospot.jpg

De campagnewebsite “Voel je goed op het werk” bestaat niet meer, maar de informatie en de tools zijn beschikbaar in de rubriek Thema's > Psychosociale risico’s (PSR).

TV-spots: psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – België - 2012)

In 2012 heeft de FOD Werkgelegenheid een sensibiliseringscampagne gerealiseerd bij het grote publiek over psychosociale risico’s. In dit kader werden twee TV-spots gemaakt over de impact van psychosociale risico’s op de thuissituatie: “Wat je voelt op het werk, blijft niet op het werk.”

tv_spot1.jpg

tv_spot2.jpg

  • Psychosociale risico's – Sensibilisering en opleiding – Tools

  • Psychosociale risico's – Opsporing en analyse van de risico’s – Tools

  • Psychosociale risico's – Rapportmodellen – Tools

Parlementaire vragen

  • 55024882C Kamer - Het pesten op het werk

  • 55023369C Kamer - De arbeidsomstandigheden in de supermarkten

  • 55023291C, 55023309C, 55023310C, 55023986C Kamer - Het misprijzen ten aanzien van het ziekenhuispersoneel

  • 609 Kamer - Campagne Welzijn op het Werk

  • 466 Kamer - Impact van het telewerk op de werkgelegenheid

  • 434 Kamer - Burn-out en bore-out

  • Actualiteitsdebat 30/03/2021 Kamer - Welzijn op het werk

  • 55018008C, 55018447C, 55018709C Kamer - Het psychosociale welzijn op het werk

  • 55013492C e.v. Kamer - De langdurig zieken

  • 502 Kamer - Welzijn op het werk

  • 683 Kamer - Telewerken - Nood aan verbondenheid en deconnectie

  • 675 Kamer - Hyperconnectiviteit van telewerkers

  • 505 Kamer - Recht op deconnectie

  • 313 Kamer - Agressie op het werk

  • 2320 Kamer - Arbeidsinspectie - Verslag onderzoek naar de firma Ariel

  • 2047 Kamer - Ziekteverzuim

  • 1706 Kamer - FOD Werkgelegenheid - Klachten

  • 1871 Kamer - Opvolging seksueel grensoverschrijdend gedrag

  • 20001 en 23613 Kamer - Discriminatie van zieke werknemers & Het toekennen van individuele premies om ziekteverzuim tegen te gaan

  • 19679, 19763, 22777, 23862 Kamer - Het recht om onbereikbaar te zijn

  • 1354 Kamer - Recht op onbereikbaarheid

  • 630 Kamer - Psychosociale klachten van werknemers

  • 852 Kamer - Psychosociale risico's

  • 933 Kamer - Ongewenst seksueel gedrag op het werk

  • 838 Kamer - Werkbaar werk - Psychosociale risico's

  • 12214 Kamer - De preventie van burn-out in de bedrijven

  • P1138 & P1139 Kamer - Werkbaar werk

  • 734 Kamer - Kantoor RVA Antwerpen. - Pestgedrag

  • 8946 Kamer - De verbetering van de collectieve arbeidsovereenkomst nr. 104

  • 694 Kamer - Pesten op het werk

  • 335 Kamer - Europese bedrijvenenquête naar nieuwe en opkomende risico's

  • 330 Kamer - Psychosociale risico's op het werk

  • 273 Kamer - Geestelijke gezondheid en werk

  • 5-11138 Senaat - Het lage niveau van de tewerkstelling van mensen met een langdurige aandoening

  • 5-1153 Senaat - De campagne inzake preventie van psychosociale risico’s op het werk

  • 528 Kamer - Psychosociale risico's in de horecasector

Psychosociale risico's - Regelgeving

De problematiek van de psychosociale risico's past in het kader van de wet betreffende het welzijn op het werk. De wetten van 28 februari 2014 en van 28 maart 2014 wijzigden grondig de bepalingen van hoofdstuk Vbis van de wet van 4 augustus 1996 betreffende het welzijn van de werknemers bij de uitvoering van hun werk. Dat hoofdstuk stelt voortaan een algemeen kader vast voor de preventie van psychosociale risico's op het werk.

De werkgever moet de nodige maatregelen nemen om psychosociale risico's op het werk te voorkomen, om de schade die voortvloeit uit die risico's te voorkomen of om die schade te beperken. Alle specifieke informatie over de risicoanalyse en de individuele procedures is opgenomen in titel 3 betreffende de preventie van psychosociale risico's op het werk van boek I van de codex over het welzijn op het werk.

Meer informatie daarover en de reglementaire teksten zijn beschikbaar op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid), in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Psychosociale risico's op het werk.

De FOD Werkgelegenheid krijgt vaak vragen over de toepassing van de regelgeving betreffende de preventie van psychosociale risico’s op het werk.

De veel gestelde vragen (Frequently Asked Questions of FAQ) werden gebundeld in twee documenten:

Deze documenten worden jaarlijks bijgewerkt. De meeste recente toevoegingen worden telkens in het grijs gemarkeerd.

In de praktijk

  • Biologische agentia / Fysische agentia / Musculoskeletale aandoeningen (MSA) / Psychosociale risico’s (PSR)
    Kappers

    OSHwiki-artikel met risicofactoren in de kappersbranche

    De bescherming van de gezondheid van de werknemers in de kappersbranche staat al geruime tijd hoog op de agenda van de sectorale sociale dialoog van de Europese Unie (EU).
  • MSA
    MSA
    Musculoskeletale aandoeningen (MSA) / Psychosociale risico’s (PSR) / Stress / KMO

    Praktische handleiding voor kleine ondernemingen over psychosociale risico's, stress en musculoskeletale aandoeningen

    Psychosociale risico’s, stress of musculoskeletale aandoeningen (MSA) kunnen ernstige gevolgen hebben voor werknemers en ondernemingen. Vaak leiden ze tot langdurig ziekteverlof. Vooral micro- en kleine ondernemingen kunnen problemen ondervinden om die risico’s aan te pakken.
  • Film over psychosociale risico’s op het werk
    Film over psychosociale risico’s op het werk
    Psychosociale risico’s (PSR)

    Film over psychosociale risico’s op het werk

    Elk bedrijf of elke organisatie moet voor zijn werknemers een preventiebeleid rond psychosociale risico’s ontwikkelen. Deze film toont op basis van interviews met experts wat psychosociale risico’s zijn en hoe men ze kan voorkomen.
  • ouderenzorg
    ouderenzorg
    Musculoskeletale aandoeningen (MSA) / Psychosociale risico’s (PSR)
    Menselijke gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening

    Online-Training TV: veiligheid en gezondheid voor zorgverleners in de ouderenzorg

    Werken in een rust- en verzorgingstehuis gaat gepaard met specifieke risico’s en gevaren, met als gevolg gezondheidsproblemen en medewerkers die ziek thuis blijven. Vaak gaat het om rugklachten door het veelvuldig tillen of verplaatsen van bewoners. In het Online-Training TV aanbod met interactieve...
  • Eerste hulp voor meer psychosociaal welzijn in KMO’s
    Eerste hulp voor meer psychosociaal welzijn in KMO’s
    Psychosociale risico’s (PSR) / KMO

    Eerste hulp voor meer psychosociaal welzijn in KMO’s

    Als werkgever van een kleine organisatie is het niet altijd even makkelijk om aandacht te hebben voor psychosociale risico’s. Daarom verspreidt de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) een gratis tool met concrete tips over hoe een werkgever kan...

Nieuws en evenementen

Kick-offmeeting Sectorprojecten - Preventie van psychosociale risico’s op het werk

28.09.2022 09:09 to 30.11.2022 09:11
Uit het Federaal Actieplan ‘Mentale veerkracht en preventie van stress op het werk’ bleek duidelijk dat de mentale druk bij vele werknemers hoog is...
23.09.2022

EU-OSHA vraagt aandacht voor werkgerelateerde stress en aandoeningen aan het bewegingsapparaat

Een hoge werkbelasting en lage werktevredenheid kunnen werkgerelateerde aandoeningen aan het bewegingsapparaat (ofwel musculoskeletale aandoeningen...
14.09.2022

Rouw op de werkvloer: podcast van IAO en andere informatiebronnen

De Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) biedt sinds 2021 onder de noemer “ILO Voices” op haar website een digitaal platform waarin verhalen van...
09.09.2022

Op de blog: bestaat het recht op deconnectie echt?

Telewerken is een vast onderdeel van het arbeidsleven in Europa geworden. Hoewel we tijdens de COVID-19-pandemie de voordelen van flexibelere...
08.09.2022

Verlicht de last – leer psychosociale risico’s en aandoeningen aan het bewegingsapparaat aan te pakken

Aandoeningen aan het bewegingsapparaat zijn niet altijd alleen te wijten aan de fysieke aspecten van een baan. Ook psychosociale factoren zoals een...
01.09.2022

Tiende verjaardag van het “World happiness Report”

Op 28 juni 2012 werd tijdens de 66ste sessie van de Verenigde Naties (VN) de resolutie 66/281 aangenomen om 20 maart jaarlijks tot wereldwijde “...
18.08.2022

Het project FARMres verhoogt het bewustzijn over mentaal welzijn in de landbouwsector

Het werken in de landbouwsector staat bekend als een fysiek en mentaal veeleisende baan. Psychosociale risicofactoren zoals lange werktijden,...
16.08.2022

De (menselijke) kost van werkgerelateerde psychosociale risico's

Blootstelling aan werkgerelateerde psychosociale risico's leidt tot vermijdbare ongelijkheden op gezondheidsgebied die werknemers, hun gezinnen...
10.08.2022

De ESENER-enquête: digitale technologieën en COVID-19 als nieuwe uitdagingen voor VGW

De Europese bedrijvenenquête naar nieuwe en opkomende risico’s (ESENER) uit 2019 laat duidelijk zien dat digitalisering nieuwe problemen veroorzaakt...
25.07.2022

Europees Parlement wil van 2023 het Europees jaar van de geestelijke gezondheidszorg maken

Een nieuwe resolutie van het Europees Parlement, die op 5 juli 2022 werd goedgekeurd, gaat in op de politieke erkenning van de geestelijke...